Ii leat okto luonddus
Mun sáhtán vázzit okto meahcis, jurddaškeahttá ahte lean doppe okto. Muoraid gaskkas, čáhcegáttiid mielde ja báktediid alde lea eallin mii ii leat vuordán mu boahtima, ja mii joatká eallima maŋŋá go mun lean vázzán eret. Muhtima sáhtán oaidnit. Muhtima dušše gullán, nugo lihkadeami sávzzas dahje girdima soađi gaskkas. Ja muhtin gullá dasa mii ii daga iežas oidnosis, muhto mii liikká lea oassin mu deaivvadeamis lundduin.
Mun geas lea sámi duogáš, dán lean oahppan áddejupmin mii gullá lunddolaččat dasa mo mun lihkadan ja orrun eatnamiin. Mun čálán iežan áddejumi birra, in dan birra maid mun čilgen eará sámiide. Mun beroštan das mii dát oktavuohta mearkkaša geavadis: Mo dat rievdada dan mo mun váccán, guldalan, čoaggán ja láhtten?
Boahtit sisa earáid lusa
Mun jurddašan erohusa gaskal dan ahte vázzit sisa guorus lanjái ja dan ahte boahtit sadjái gos muhtimat juo orrot. Ovdal go čohkkán, geahčadan lea go sadji váldon. Mun guldalan mii doppe dáhpáhuvvá, ja geahččalan ipmirdit makkár sadjái lean boahtán.
Ná sáhtán maiddái áddet deaivvadeami lundduin. Vuovdi ii leat guorus dušše danne go muorat gaskkas eai leat eará olbmot. Mu boahtin lea dušše okta dáhpáhus eará dáhpáhusaid gaskkas. Lottáš mii lihkada suorggis nubbái, lea eará barggut go leat oassin mu luondduvásáhusas.
Juos ráiggi badjel sáhttá leat smávva bálggis mii ii leat ráhkaduvvon olbmuid juolggiiguin. Čáhcegátti lahka sáhttá leat juoga gávdnan suodjalusa geađggi vuolde. Mun in dárbbaš diehtit gii doppe orru, vai ádden ahte sadji lea juo geavahusas.
Mu ipmárdus sisttisdoallá maiddái vuoiŋŋalaš ovddasvástádusaid ja lahkoneami. Mun in deaivvat eatnama nugo dušše dat mii sáhttá lohkkojuvvot, namuhuvvot ja govvejuvvot, lea dehálaš. Mun guođán saji dasa ahte doppe leat eará eallit ja vuoiŋŋalaš oktavuođat, geain lea iežaset eallin mii ii leat sorjavaš das ahte mun ipmirdan dan.
Dát dagaha juoidá mu fuomášupmái. Mun in jurddaš dušše gosa háliidan vázzit, muhto maiddái mo mun boađán sisa dan mii juo lea doppe.
Eamit ja eallin čáhcegáttiin
Mu ipmárdusas gullaba sihke hálddit ja máddut dán vuoiŋŋalaš eatnamii. Artihkkalis «Eatnamis lea ollu jietna» lean čilgen mádduid eatniid ja vuoiŋŋalaš várjaleaddjin iešguđet šlájaide ja sin eallinbáikkiide, ja Čuoppomáddu, goddesuolu eadni, lea okta konkrehta ovdamearka.
Munnje dát čatná oktii oidnosis eallima fuolaheami ja oidnemeahttun áššiid gudnejahttima. Unna goddesuolu čáhcegáttiin ii leat unnit mearkkašahtti danne go mun lean stuorát go dat. Jurdda Čuoppomáddus dagaha ahte jearaldat mo mun láhtten goddesuolu ektui, guoská maiddái stuorát oktavuhtii.
Mun in dárbbaš leat oaidnán máddu vai dát ipmárdus sáhttá váikkuhit mu láhttemii. Dat sáhttá oidnot das ahte mun guođán elli ráfis, in rievdat su čiegus báikki ja jurddašan gos bidjan juolggániid.
Gudnejahttin vuoiŋŋalaš eallimiid ektui ii leat juoga mii lea earalágan go fuolaheapmi dan eallima birra mii lea mu ovddas.
Dát oktavuohta lea munnje dehálaš. Eatnamis eai leat dušše áššit maid sáhtán geavahit dahje man sáhtán vázzit rastá. Doppe leat oktavuođat ja gullevašvuođat maid ferte vuhtiiváldit.
Guldalit eará go iežan
Mun liikojan jurdagii ahte fuomášupmi sáhttá leat ovdamearkka dihte buorre láhtten. Lunddus dat sáhttá álggahuvvot dainna ahte mun in deavdde buot gaskkaid iežan jienain. Mun sáhtán bisánit nu guhká ahte eará jienat go iežan lávkkit besset oidnot.
Áillohaš, Nils-Aslak Valkeapää, addá dán guldaleapmái sániid:
«Gulatgo eallima jienaid
eatni njággama sárgasis
biegga suossa?»
(«Biegga bálgát» nammasaš girjjis, NRK:s siterejuvvon.)
Mun ádden dan jearaldaga bovdejummin jorgalit fuomášumi olggos iežan rájes. Eatnašii ii dárbbaš leat persovnnalaš sáhka munnje, vai su jietna lea árvvolaš. Lottáš ii dárbbaš leat sáddon mu lusa, vai deaivvadeapmi dainna lea munnje mearkkašahtti.
Seamma guoská deaivvadeapmái vuoiŋŋalaš eallimiiguin. Mun háliidan leat rabas, muhto in dulkojuvvo juohke lihkadeami mearkan. Mun sáhtán dohkkehit ahte mu birrasis lea muhtin, almmá dan haga ahte lohpidan diehtit buot das. Ja sáhtán guođđit vásáhusa rabasin, almmá dan haga ahte hilgon dan.
Soaitá muhtin meahccevánddardeaddjit ja meahccevánddardeddjit dovdet dán láhttema. Mun árvideamen ahte leat máŋga vuogi mo olbmot sáhttet muitalit iežaset lagasvuođas eatnamii. Mun in dárbbaš dahkat earáid vásáhusaid seamma láganin go iežan vásáhusaid, vai sáhtán deaivvat daid beroštumiin.
Eambbo go dat maid sáhtán váldit
Mun sáhtán ohcat lunddu vai gávdnan ráfi, oažžun fápmu dahje beasan eret beaivválaš gáibádusain. Das ii leat mihkkege boastut. Muhto mun in háliid ahte oktavuohta galgá nohkat dasa maid luondu sáhttá addit munnje.
Mikkjel Fønhus hábmejuvvui čielga govvádusa dakkár ávkki mielde geahččama birra:
«Muhtimat oaidnet meahci árvvu dušše dan mielde man ollu muorrafábriikka das sáhttá oažžut.»
(Mikkjel Fønhus neahttasiiddus, girjjis «Mikkjel – far min» namuhuvvon.)
Munnje dát sátnit mearkkašit maiddái eambbo go dušše muoraid ja ekonomalaš ávkki. Mun sáhtán mihtidit vuovddi govaiguin, vásáhusaiguin ja iežan ovdáneami mielde, ja ain dahkat iežan buot áššiid mihtidangasin. Maiddái vuoiŋŋalaš deaivvadeapmi sáhttá šaddat gáibádussan maid mun bidjan báikái.
Oktavuohta dagaha ahte mun jearan eará láhkai. Man ollu jaskatvuođa ja ráfi mun ieš billistan? Maid mun in fuomáš danne go lean hoahpuin? Maid mun vuorddán oažžut, ja sáhtán go mun vázzit joatkit vaikko in oaččo dan?
Mun háliidan sáhttit čohkkát čáhcegáttiin almmá dan haga ahte juoga erenoamáš galgá dáhpáhuvvat. In gáibit mearkka, ipmárdusa dahje dovddu mii nanne mu iežan. Sáhttá leat doarvái dovdat eatnama mu vuolde ja diktit báikki leat eambbo go dušše duogáš mu iežan muitalusas.
Gudnejahttin gieđain ja juolggiiguin
Jus dát ipmárdus báhcá dušše čábbin sániin, de das lea unnán mearkkašupmi. Munnje dat ferte maid dovdnot gieđain ja juolggiin: das maid guoskán, maid lihkadan ja maid válljen guođđit.
Báiki gos vuolggán vuoiŋŋastit sáhttá addit álkkes jearaldagaid. Fertten go cuvket dán suorggi? Fertten go sirdit dán geađggi? Sáhtán go gávdnat saji almmá dan haga ahte rievddadan birrasa nu ollu? Dát ii mearkkaš ahte galgá ballat guoskat lunddui, muhto ahte galgá fuomášit ahte guoskamis lea váikkuhus.
Mun jurddašan čoaggima seamma láhkai. Murjen dahje juoga ruoktui váldin ii dárbbaš leat vuostálastimis gudnejahttima ektui. Muhto háliidan earuhit ándagassii ja fuolalaččat čoaggima ja dan ahte válddán almmá jurddaškeahttá. Háliidan guođđit juoga báhcán, vaikko sáhtášin váldit eambbo.
Giittus sáhttá gullat dása. Jaskes dearvuohta sáhttá maiddái leat doarvái. Mun in geahča dakkár daguid máksun dan ovddas ahte sáhtán dahkat maid háliidan. Giitosvuohta ferte čuovvut fuolahemiin jos dat galgá mearkkašit juoidá.
Maiddái vuoiŋŋalaš deaivvadeapmi ii dárbbaš guođđit oidnosis luotta. Mun sáhtán guođđit ráhkadeami dahje juoidá báikkii guođđima. Dat mii lea munnje dehálaš, ii dárbbaš merkejuvvot eatnamis vai lea duohta.
Eará dáhttut go mu iežan
In háliid maiddái dahkat lunddu báikin mii álo galgá leat liekkas ja vuostáiválddi. Arvi sáhttá leat galbma, buotnasat sáhttet leat áibbas heajos ja bálggis guhkit go ledjen jurddašan. Mu gudnejahttin ii galgga leat sorjavaš das ahte beaivi lea somá.
Ealli ii leat mu geatnegasvuohta čájehit iežas munnje. Báiki ii leat geatnegasvuohta addit munnje ráfi. Ja vuoiŋŋalaš lahkoneamit maid mun válddán vuhtii, eai leat dušše mu veahkeheami dahje nannejuvvoma várás. Mun ferte dovdat ahte mu beassanvejolašvuođas leat rájit.
Go hállan vuoiŋŋain, ulddain, ipmiliin ja ipmiláhkuin, de in háliid dahkat daid iešguđet namahusaid seamma áššái. Mun attán saji erohusaide, sihke vuoiŋŋaid gaskkas ja das mo daid áddet. Mu bargu dás lea muitalit iežan oktavuođas lunddui, ii mearridit maid eará galget jáhkkit.
Munnje dát mearkkaša ahte ferte leat vuollegaš. Mun in dárbbaš ipmirdit buot vai sáhtán láhttet gudnejahttimiin, iige mu dárbbaš vásihit juoidá erenoamáš vai sáhtán váldit oktavuođa duođalaččat.
Gullevašvuohta almmá eaiggátvuođa haga
Mun sáhtán jurddašit iežan guossin, muhto in háliid leat amas olmmoš lunddui. Mun ge lean dán báikkis ruovttus. Mun lean oassin eallimis, in guossi muhtin olggobealde leahkki máilmmis.
Gullevašvuohta ii goitge atte munnje vuoigatvuođa eaiggáduššat. Dat addá munnje ovddasvástádusa mii ii jávkka go mátki lea loahpahuvvon. In sáhte atnit eatnama bassin jurdagiin ja seammás leat beroškeahttá das mo dan gieđahallet.
Mun in álo nagot leat nu fuomášmeahttun go háliidan. Sáhtán leat hoahpuin ja hilgut juoidá. Dalle ferte oktavuođas leat vejolašvuohta fuomášit iežan meattáhusaid, rievdadit hámálašvuođa ja vázzit veaháš várrogasat boahtte háve.
Go mun vázzán joatkit muoraid gaskkas, de háliidan guoddit dán mielddis: Mun in vácca guorus máilmmis. Mun lihkadan earáid gaskkas, eatnamis gos sihke oidnosis ja oidnemeahttun eallin leat oassin mu áddejumiin. Mun sáhtán gullat dása almmá dan haga ahte lean guovddážis. Ja mun sáhtán vázzit okto almmá dan haga ahte lean okto.



