Go mun vuolggán guolástit, de dávjá bidjan ruđaid skeaŋkan, erenoamážit go galggan vuolgit fatnasis. Mun geahččalan maiddái ganjalit. Oahpahuvvon lean ahte ganjalen sáhttá bovdet biekka. Dát leat oahpahusat maid lean ožžon iežan oahpaheaddjiin. Dat eai gula dušše dološ muitalusaide, muhto maiddái dasa mo mun odne guoskkan čáhcái.
Muhtun ruhta ja dasa ahte guoddán jaska, sáhttet orrut smávva áššin. Muhto dat sáhttet leat mearkkašahtti. Dat muitalit eará láhkai gárggiide geahččat. Dat ii leat dušše sadji gos fatnasa sáhttá vuolggahit čáhcái. Dat lea rájit, gos olbmuid láhttenvuohki lea dehálaš.
Sámi čáhceárbevieruid guorahallan galgá álggahuvvot dás. Ii dainna ahte mii áigut ráhkadit ovtta oktasaš oskku olles Sápmái, muhto geahččalit áddet oktavuođaid olbmuid, čázi, báikkiid ja eallima gaskkas. Phebe Fjellström deattuha artihkkalis «Cultural- and Traditional-Ecological Perspectives in Saami Religion» (1987) ahte sámi oskku ferte áddet báikkálaš árbevieruid ja luonddu eavttuid vuođul.
Norggas ja Ruoŧas, Suoma bokte ja gitta Kolahalbmái, leat máŋggalágan muitalusat ja jáhkut čázi birra.
Son guhte ráđđe guoliid
Fierbmi sáhttá leat bures divvojuvvon ja fanas bures hálddašuvvon. Goitge ii guolli álo boađe. Praktihkalaš jearaldat «Gosa guolit leat jávkan?» sáhttá rabmat eará jearaldaga: «Gii mearrida oažžut goas mii juoidá?»
Historjjálaš gálduin maid Fjellström lea guorahallan, namuhuvvo Giase olmai fápmu mii ráđđe čázi badjel. Jurij K. Kusmenko čállá fas Tjatsiolmai birra, mii mearkkaša «Čáhceolmmái», ja mii lea čadnon guolásteapmái, erenoamážit lullisámi árbevieruin (Fjellström 1987; Kusmenko 2009).
Dáid namahusaid ii galgga áddet nu ahte mii áiggošeimmet govvidit muhtun Davvi-Norgga Poseidon, gii orru juohke jávrri vuolde. Dat muitalit baicce báikkálaš vugiin áddet daid fámuid, maid olbmot deaivvadit guolásteami bokte.
Fjellström namuha maiddái tjatse-halde, čáhcevuoiŋŋa masa sápmelaččat muhtun Suoma guovlluin gálduid mielde bukte silbasániid skeaŋkan vai oaččoše guoli, beavriid ja perliid. Eará historjjálaš muitalusat čatnet biekkaid fámuid meara, čázi ja dálkkiin.
Smávva fatnasis dát oktavuođat leat álkit áddet. Biegga ja čáhci eai leat guokte sierra máilmmi. Dat váikkuhit nubbi nubbái, ja olmmoš lea sin gaskkas.
Historjjálaš muitalusat ruhtaskeaŋkkaid birra muitalit mu iežan doaimma birra. Muhto sullasašvuohta ii leat duođaštus dasa ahte mearkkašupmi lea leamaš seamma, dahje ahte árbevierru lea joatkašuvvan seamma láhkai čuohte jagi. Mun muitalan iežan vásáhusa: Mun bidjan ruđaid go guolástan, ja muitán oahpahusa ahte ii galgga ganjalit. Historjjálaš gáldut ja eallin árbevierru sáhttet leat bálddalagaid, almmá ahte goabbáge dain galgá ovddastit buot sámi servodagaid.
Jávri eará jávrri vuolde
Govvit iežat ovdii jaskes jávrri mii speadjalastá vári. Muhtun botta sáhttá orrut dego várit joatkašuvvet vuolás čázi vuollái, eará máilbmái. Dát lea govvideapmi mii sáhttá veahkehit áddet fáttá, muhto jurdda eará máilmmi birra čázi vuolde lea maiddái dokumenterejuvvon sámi árbevieruin.
Arkeologa Tiina Äikäs čilge girjjis From Boulders to Fells: Sacred Places in the Sámi Ritual Landscape (2015) árbevieruid, erenoamážit dálá Suoma ja Ruoŧa guovlluin, sáiva-jávrriid birra. Dát jávrrit ledje muitalusaid mielde guovllut main lei guovttebotni ja oktavuohta eará máilbmái. Doppe sáhtte leat olbmo- ja elliid hápmásaš vuoiŋŋat, mat sáhtte suodjalit olbmuid dahje veahkehit bivddus ja guolásteamis (Äikäs 2015, s. 44).
Čikŋodat lei eanet go dušše mihtideapmi dasa man galle mehtera leat jávrri botnis. Dat mii orui botnin, ii dárbbašan leat loahppa.
Sáiva-jávrrit sáhtte maiddái leat čadnon várriide ja duoddariidda. Ii lean juohke bassi jávrris sieidi lahka gátti, vaikko muhtumiin dat lei. Dás lea dehálaš fuomášit guovlluid gaskasaš erohusaid. Sáivo ja sullasaš sátnegirjjit eai galgga šaddat garrasit meroštallon kártan ovtta ja seamma vuoiŋŋamáilmmis olles Sámis.
Äkässaivvis Suoma Sámis leat jávri ja Seitapahta bákti oassin dokumenterejuvvon bassi duovdagis (Äikäs 2015, s. 109–110). Dát muitala midjiide ahte bassi báikkit eai leat dušše jurdagat dahje symbolat. Dat leat duohta báikkit maid olbmot sáhtte fitnat, muitit ja fas máhccat.
Ruoŧa bealde Inga-Maria Mulk ja Tim Bayliss-Smith leat guorahallan báktegovaid ja čázi mii golgá báktegáttiid ráiggiin Badjelánndas. Sii evttohit ahte dákkár luondduhámit sáhtte leat váikkuhan báikki oskku mearkkašupmái. Sin dulkon, ahte fatnásat sáhtte govvidit johtolagaid máilmmiid gaskkas, lea dutkanárvalus, ii duođaštuvvon diehtu das mo govat ráhkaduvvojedje.
Čáhci sáhttá rahpat jearaldagaid, vaikko ii atte midjiide buot vástádusaid.
Čáhci ja noaidi
Go mii ságastallat noaidevuođa birra, de dát oktavuođat dollet min viidáseappot go dušše oidnosis gátti.
Artihkkalis «Sami Shamanism, Fishing Magic and Drum Symbolism» Francis Joy guorahallá čázi rájjan ja vejolaš johtolahkan noaiddi oktavuođas eará máilmmiid vuoiŋŋaiguin. Son dulko guolle- ja čáhcefuggelgovvosiid goavddis eallinvuođu ja vuoiŋŋalaš veahki oktavuođas.
Joya dulkon seailluhuvvon goavddi birra lea dutkama vuođul dahkkojuvvon dulkon. Dat ii leat oktasaš čuozaldat mii sáhttá čilget buot sámi goavddi govvosiid.
Čáhcefuggel mii vuodjá čázi vuollái addá midjiide nanus govvosa. Son jávká čázi vuollái ja máhcá fas čikŋodagas maid olmmoš ii sáhte oaidnit. Muhto dát oktavuohta ii leat dušše olbmo birra gii gávdná luotta eará máilbmái. Nugo Louise Bäckman deattuha artihkkalis «The Noajdie and His Ecstasy», noaiddi návccat ledje sorjavaččat veahkeheaddji fámuin eará máilmmis.
Dát ii leat dušše muitalus ovttaskas olbmo fámu birra. Dat lea maiddái muitalus veahki, sorjjasvuođa ja oktavuođaid birra.
Ja ii ge juohke doaibma bassi čázi luhtte gáibidan noaiddi. Mulk ja Bayliss-Smith earuhit bearaš- ja báikkálaš servodaga oskku doaimmaid daid hárve dáhpáhuhtti doaibmain maid rituaálaš áššedovdit dahke.
Čáhci mii fievrrida eret
Mii eat vuolgge čázi lusa dušše dan dihte maid sávvat oažžut. Muhtumin sávvat ahte čáhci fievrrida juoidá eret.
Guolásteami oahpahusaid lassin háliidan namuhit guokte lávssodandoaimma. Vuosttaš lea lávssodit jogažis mii boahtá váriin, sávvat oažžut dearvvašvuođa. Nubbi lea lávssodit mearas ollesmánus, vai beassá luoitit eret dan mii dovdojuvvo lossadin energiijan.
Dáid mun ovdanbuvttán vuoiŋŋalaš doaimman maid dovdan, ii dálkkaslaš dálkkodeapmin dahje árbevierun mii lea leamaš geavahusas buot Sámi guovlluin.
Johan Turi muitala sullasaš, muhto seamma áigge earálágan árbevieru girjjis Muitalus sámiid birra. Son čilge čiekŋalis, buollideaddji ja galmmas gálduid gos fámolaš háldi-vuoimmit orro. Olbmot geat máhtte mo gálduid lusa lahkonit, sáhtte oažžut veahki dearvvašvuođa buorránit. Dan ovddas galggai bassat iežas čáziin ja addit veahá skeaŋkka (Turi, jorgalan Thomas A. DuBois, s. 115).
Turi várrehii erenoamážit ahte dáid gálduid čázi ii galgan juhkat dahje geavahit eará áigumušaide go dearvvašvuođa ovddas, muđui háldi-vuoimmit sáhtte suhttat.
Su muitalusas lea sáhka bassamis ja skeaŋkka addimis. Dat ii duođaš dan sierra lávssodandoaimma mii dahkkojuvvo mearas ollesmánus.
Johka, gáldu ja mearra addet midjiide iešguđetlágan láhkai lahkonit artihkkala váldejearaldahkii. Mii leat geahčadan maid mearkkaša oažžut juoidá čázis. Lávssodeapmi bovde min maiddái jurddašit dan birra maid mearkkaša luoitit eret.
Bákti mii oažžu oasi
Čázi luhtte sáhttá bákti šaddat olbmuid ja vuoiŋŋalaš fámuid gaskasaš oktavuođa guovddážin.
Äikäs čilge historjjálaš árbevieruid main muhtun sieidi sáhtii hupmat, lihkadit, suhttat dahje addit ráđi. Skeaŋkka addin ii lean danne dušše borramuša bidjan jávkanlágan dávvirii (Äikäs 2015, s. 88–89).
Erohus das gaskkas ahte lahkonit báktái dego áššái dahje lahkonit dasa dego juosku, rievdada ollásit doaibma mearkkašumi.
Taatsis Kittiläs leat arkeologalaš čuozaldagat gávdnan dápmot-, čuovža- ja rávdnjebáhcagaid. Dát gávdnosat nannejit dieđuid das ahte sadji lei guolle-sieidi. Dápmotbeaŋkkiid radiokarbonmihtideapmi čájeha ahte oassi doaimmas sáhttá dáhtaduvvot jagi 1040–1220 maŋŋel Kristusa (Äikäs 2015, s. 55–56).
Beaŋkkit eai sáhte muitalit midjiide maid olbmot dadje go bukte skeaŋkkaid. Muhto dat addet fysalaš duođaštusa árbevieru historjái.
Sámi dutki Liv Østmo ja sosiologa John Law muitalit guolásteaddji birra gii golggihii guolleoili báktái. Gánda bálkkii báktái jávrái, ja maŋŋel dáhpáhuvvan vahágat áddejuvvojedje mearkan das ahte sieidi lei suhttan (Østmo ja Law 2018, s. 353).
Muitalus jearrá váddásit jearaldaga: Mii dáhpáhuvvá go okta olmmoš gieđahallá árvvohis áššin dan maid nubbi ádde eallin oktasašbargun?
Guolle-sieidi muitala danne guovtti beali birra. Dan birra maid olmmoš oažžu ja dan birra maid olmmoš addá. Jávrrái ii boahtte dušše guoros gieđaiguin, vuordit ahte dat devdojuvvojit.
Jietna čázi badjel
Sáhttágo jávrri luohttit?
Østmo ja Law muitalit luođi ráhkadeamis ja lávlumis jávrái, oassin doaimmain main áimmahuššat davvi-Norgga čáziid. Dát lei okta oassi eará doaimmain, dego čáhcejohtolagaid rabasdoallamis ja guoli eallineavttuid fuolaheamis (Østmo ja Law 2018, s. 354–355).
Luohti ii orro dás čábbun dahje dušše guoimmuheaddjin, muhto oassin báikkiin gaskasaš oktavuođas.
Taatsinkirkko báikkis Äikäs čilge muitalusaid čázi golgamis, jienaid máhcahagas ja olbmuid luohttimis sieidi-rohkosiid báktevuolde. Son namuha maiddái luođi ja skeaŋkkaid gaskasaš oktavuođaid. Muhtun árbevieruin sáhtii sieidi ieš luohttit, ja Taatsi sáhtii vástidit jienaiguin mat sullasedje biellui (Äikäs 2015, s. 118–119).
Čáhci mii golgá, olbmo jietna ja máhcahus mii vástida. Mii eat dárbbaš hutkat luođi muitalit dán govvosa fámu birra.
Nuorta-Sámis lea maiddái vurkejuvvon jietnačujuhus. Pavla Konkova ráhkadii «На Сейдозере», «Seydojávrris», jietnačujuhusa jagi 1977. Dat almmuhuvvui Melodiya Sámi Songs-skearrus jagi 1982. Namahus lea maiddái registrerejuvvon Murmanska guovllu dieđalaš girjeráju kataloga. Katalogas ii goitge duođaštuvvo ahte dát lávlla lei noaiddi rituaálaš gohččun.
Luohti ii goitge álo lean vuohki mo lahkonit bassi báikái. Äikäs čilge maiddái báikkiid gos galggai leat jaska, ja gos oarregáhkkit geardduin sáhtte leat sierra váttisvuohtan.
Dát ii leat duođaštus dan dihte ahte ganjalit ii lean lobálaš, nugo mu iežan oahpahus muitala. Muhto dat máhcaha min oktasaš jearaldahkii: Makkár jienaiguin mii galgat vuolgit čáhcái, ja makkár jienaiguin galgat báhcát gáddái?
Kolahalbmá bassi čázit
Ruošša bealde Sámis leat iežaset muitalusat čáhcevuoimmiid birra.
Ruoššagielat čállosis «Саамы. Духовная культура» dutkit V. A. Belyaeva-Sachuk ja E. N. Danilova čilgejit earret eará Akkruva, olbmo ja guoli gaskasaš vuoiŋŋa, ja vuoiŋŋa mii lea morššahámis. Goappašagat namuhuvvojit veahkeheaddjin guolásteami oktavuođas.
Dáid vuoiŋŋaid ii galgga dušše bidjat oassin oarjemáilmmi gáldukataloga mermaid- ja mearraguovžžaide. Daid ferte áddet iežaset árbevieru oktavuođas.
Seamma čállosis čilgejuvvo sieidi sátni, mii sáhttá mearkkašit sihke bassi báikki ja báikkálaš vuoiŋŋa mii gullá dasa. Skeaŋkkaide sáhtii gullat guolleoili maste báktái.
Fas deaivvadit čáhci, eallit, bákti ja olmmoš doaimma bokte. Oktavuohta ii leat dušše jáhku, dat lea maiddái juoga maid olbmot dahket.
Lujávri lahkosis, Lovozero-guovllus, lea Seydojávri, mii čállojuvvo maiddái Seidyavr. Dán jávrris lea ain dehálaš bassi mearkkašupmi báikkálaš árbevierus, nugo Ruošša dutkan čilge.
Dat gullá lunddolaččat sámi bassi čáziid muitalusaide. Muhto dat ii mearkkaš ahte buot oarjesámi muitalusat guovttebotni jávrriid birra sáhttet njuolga sirdojuvvot dása.
Jávrris bajábealde lea bávttiin govva Kuiva. Dat gullá máŋgga lágan muitalusaide. Vadim Likhachev čilge sihke muitalusaid báikki hálddašeaddji birra ja muitalusaid bahá olbmo dahje noaiddi birra gii vuoittáhuvvui ja gii bázii oassin duovdagis.
Her er en nyinnspilling https://soundcloud.com/qqeq8cqfljde/na-seydozere-22
Okta sadji sáhttá váldit vuostá máŋga muitalusa fámu birra.
Dehálaš lea maiddái earuhit dáid árbevieruid ođđaáigásaš jurdagiin masson Hyperborea-sivilisašuvnna birra. Alena Davydova ja Sergei Shtyrkov leat dutkan mo dákkár jurdagat geavahuvvojit turismmas Seydojávri birra. Jávri ii dárbbaš masson riikka muitalusaid vai šaddá erenoamáš.
Eará muitalus Kolahalmmis doalvu min Bolshoy Vudyavr-jávrái Khibiny-váriin. Likhachev čohkke dáppe muitalusaid báikkálaš fámu birra, man namma lea galles, ja mii ii liikkan jitnosit ságastallamii dahje fatnasiin johtimii.
Wilhelm Ramsay muitalusas okta olmmái suojai gálgga, vaikko sámi mátkeguimmit ledje várrehallan ahte ii galgan dan dahkat. Maŋŋel báktit gahče váris. Sápmelaččat áddejedje dan báikki vuoiŋŋa várrehussan.
Vaikko mo mii dulkošeimmet báktigahččama, de okta ášši lea čielggas: Gussiide ledje muitaluvvon mo galge láhttet, muhto sii eai hálidan gullat.
Go čáhci geahččá ruovttoluotta
Buot čáhcevuoimmit eai leat suodjaleaddjit.
Thomas A. DuBois lea dutkan dološ muitalusaid Davvi-Norggas ja čilge earret eará erohusa jápmán olbmuid vuoiŋŋaid ja rávgga gaskkas. Okta muitaleaddji govvidii rávgga fysalaš eallinveahkan.
Dát muitala midjiide ahte eat galgga čohkket buot balddasaddji čáhcevuoimmáid ovtta seamma namahusa «čáhcedemonat» vuollái.
Ovtta muitalusas rávga boahtá viesu sisa, njuoska goavssu oaivvis. Son liggeha suorpmaid ja jearrá káfe.
Justa beaivválaš smávva áššit dahket muitalusa nu balddasaddjin. Amas ášši ii báze olggobealde. Dat boahtá sisa ja čohkká dollui lahka.
Čáhcevuoimmit eallit maiddái dálááigásaš muitalusain. Dutkanraporta sámi mánáidgárdebirrasis Romssas čilge mo mánát ságastalle čáhcerávgga birra jávrri luhtte mii lei muhtun muddui jiekŋan. Muitalus čadnojuvvui oahpahussii das mo galgá várrogas leat váralaš čázi lahka.
Dákkár muitalus sáhttá várrehit min, muhto dat lea eanet go dušše várrehus. Dat sáhttá maiddái oahpahit ahte vaikko dovdat báikki bures, de dat ii mearkkaš ahte mii hálddašit dan.
Maid jávri addá
Østmo ja Law čilgejit jávrriid áimmahuššama, jávredikšuma, máŋggalágan doaimmaid bokte: čáhcejohtolagaid rabasdoallama, guollelogu čuovvuma, guollebivddu ráddjema, skeaŋkkaid addima ja čázi buressivdnideami.
Praktihkalaš máhttu ja gudni eai dárbbaš gullat guovtti sierra máilbmái. Gieđat mat divvot fierpmi, sáhttet maiddái dahkat doaibma giitámuša ovddas.
«Jávri addá dan maid addá» lea sátnegeardi maid sii muitalit.
Dat ii čilge buot čáhcevuoimmáid dahje buot bassi gáttiid. Muhto dat muitala ahte váldit ii leat olmmoš áidna dehálaš doaibma.
Mu ovddas dát jearaldagat máhcet oahpahusaide maid álggus muitalin: bidjat ruđaid go guolástan ja muitit ahte ii galgga ganjalit go fanas doalvu mu čáhcái.
Mun muitalan dáid iežan ožžojuvvon oahpahussan, ii njuolggadussan buohkaide. Lávssodandoaimmat buktet maiddái dearvvašvuođa ja luoitima sávvama dán muitalussii.
Ruhta. Luohti. Jaska mii seailluhuvvo. Olmmoš mii manná čáhcejohtui.
Dát leat iešguđetlágan doaimmat, muhto buot dat jearahit min seamma ášši:
Mo mii lahkonit báikái, ja makkár oktavuohta báhcá min ja báikki gaskii go mii vuolgit eret?
Gáldut ja lohkanviidodat
- Bäckman, Louise: «The Noajdie and His Ecstasy».
- Belyaeva-Sachuk, V. A. ja E. N. Danilova: «Саамы. Духовная культура».
- Davydova, Alena ja Sergei Shtyrkov (2025): «Место поистине мистическое и загадочное».
- DuBois, Thomas A. (2023): Dutkan rávgga ja davvi-Norgga čáhcevuoimmáid birra.
- Fjellström, Phebe (1987): «Cultural- and Traditional-Ecological Perspectives in Saami Religion».
- Joy, Francis: «Sami Shamanism, Fishing Magic and Drum Symbolism».
- Kusmenko, Jurij K. (2009): Dutkan Tjatsiolmai birra.
- Likhachev, Vadim: «Легенда о Куйве» ja «Сейд на Большом Вудъявре».
- Mulk, Inga-Maria ja Tim Bayliss-Smith (2007): Dutkan Badjelánnda birra.
- Østmo, Liv ja John Law (2018): «Mis/translation, Colonialism, and Environmental Conflict».
- Turi, Johan: Muitalus sámiid birra, jorgalan Thomas A. DuBois.
- Äikäs, Tiina (2015): From Boulders to Fells: Sacred Places in the Sámi Ritual Landscape.
