Deahkki hmongaid šamanismmain
Lea árrat iđit hmongaid gilážis Davvi-Laosa várriin. Suovva lea vuollegasat gaskal várreráidduid, ja hollačoaski suovva loktana njuolga jaskes dálkái. Ovtta viesus gullá jietna mii ii liiko mihkkege eará: gonga mii čuojaha dábálaš ja hypnotiseriiva ritmmas, ja metálla ruoškkas mii muittuha duháhiid smávva bielljiid. Siste čohkká olmmoš čoahkkebeaškái, su olggobealli lea gokčojuvvon čáhppes báttiin. Son lávllu, álggos jaskkat ja de nanašit, ja su rupmaha lihkastagat šaddet nugo son riide.
Son riida ge. Beavdi lea su heasta, ja son lea johtime eará máilbmái.
Olmmoš lea txiv neeb, hmongaid šamána. Sátni mearkkaša sullii «veahkkiipmiid áhčči». Dál ohcá son juoidá mii lea láhppon: máná vuoiŋŋa mii lea leamaš buohcamin máŋga beaivvi.
Várreráiddut ja muitalusat
Hmongat leat okta Mátta-Ásia gelddolaš kultuvrralaš álbmogiin. Sin álgoálbmotguovllut leat Mátta-China várriin, gos oahpes lagas álbmotjoavkkut ellet ain Guizhou ja Yunnan-guovlluin. Máŋga čuohte jagi leat hmongabeassážat johtán lulli guvlui ja ásaiduvvan Vietnam, Laos ja Thailand allaguovlluide. Laosas leat sii dál okta riikka stuorámus álbmogiin, ja sis lea čielga sadji Laosa kultuvrralaš girjáivuođas. Riika rehkenasta lagabui vihttalogi almmolaš čearddalaš joavkku, ja hmongat gullet dan joavkkuide maid árbevirolaččat gohčodit Lao Sung, «allodaga álbmot».
Antropologa William Geddes gohčodii girjjis mii gieđahalai Thailand hmongaid, namain «Migrants of the Mountains» (1976). Namahus muitala ollu. Hmongaid várri ii leat goassege leamaš dušše báiki gos orrut. Dat lea eallinláš eana, mas leat muittut ja vuoiŋŋat. Doppe gillet riissa ja máisa, ja doppe leat meahcit gos vuoiŋŋat orrot. Doppe leat maiddái máttuid hávddit, ja sii gozihit ain iežaset maŋisboahttiid.
Britalaš antropologa Nicholas Tapp geahččalii ollu iežas eallimis ipmirdit hmongaid kultuvrra. Son čálii hmongaid árbevieru birra nugo ealli vuogádaga, mas fuolkevuohta, rituválat ja muitalusat leat čadnon čielgasit oktii. Leat hmong mearkkaša gullat klánii, xeem, ja juohke klánas leat iežas vierut, buot áššiin nugo náitalemiin ja hávdádeamis. Klánaid leat sullii 18, ja ain odne gehmot hmongat geat deaivvadit vuosttaš geardde dávjá juste dán birra: Gosa klánii don gullat?
Máŋga sielu, okta rupmaš
Vai ipmirdit maid šamána bargá, fertet álggos ipmirdit mo hmongat árbevirolaččat áddejit olmmošvuođa. Oarjemáilmmi jurdagis lea dábálaš hupmat ovtta sielu birra. Hmongaid árbevierus lea olbmos máŋga sielu, plig. Sieluid lohku molsu bearrašis bearrašii ja guovllus guvlui. Muhtimat dadjet golbma, earát čieža dahje vel eanet.
Sielut leat čadnon rupmašii, muhto eai leat dan alde gitta. Sii sáhttet ballat garra jienas, gahččamis dahje vuordemeahttun deaivvadeamis meahcis. Sii sáhttet geahččaluvvot eret čábbodat báikkiin, dahje vuoiŋŋa sáhttá giddet sin. Go okta sielu luoitá rupmaša, de sáhttá olmmoš šaddat buohccin, váibmuvuođalažžan, lossan dahje eará láhkai buohccin, maid lea váttis čilget.
Amerihkalaš antropologa Patricia Symonds orui guhkit áiggi hmongaid gilážis Davvi-Thailandas. Su girji lea «Calling in the Soul» (2004), ja das son čájeha mo sielu lihkadeamit čuvvot olbmo olles eallima. Ju already golmma beaivvi maŋŋel riegádeami dollo seremonii, mas máná sielu gohččot ruovttoluotta ja vuostáiváldet. Mánná oažžu nama, ja su gieđaid birra čatnojit vilges gáđđit. Dát gáđđit, khi tes, čadnet sielu rupmašii ja bearrašii. Symonds čállá mo nissonolbmuin ja albmáin leat sierra, muhto seamma dehálaš rollat eallima birrasa dásseárvosaš doallamis.
Seremonii mas sielu gohččot ruovttoluotta, gohčoduvvo hu plig. Dat ii leat dušše šamánaid bargu. Máŋga boarrásat bearrašis sáhttet čađahit dan álkes hámi: Sii čohkkájit uksagáddái ja riŋget sielu ruoktot, dávjá ovttas muohtabuvssain, vuonain ja suovain mat adnojuvvojit skeaŋkan. Dat lea dábálaš ja liekkas doaimmahus, sullii nugo gohččat máná ruoktot mii lea mannan láhppot ávdnasii.
Muhto go sielu lea mannan menddo guhkás, dahje vuoiŋŋa doallá dan giddes, de dárbbašuvvo eanet. De sáddet sáni txiv neeb bokte.
Šamána bargoneavvut
Fránskalaš etnologija Jacques Lemoine lea okta sis geat leat čállán dárkilit hmongaid šamanismma birra. Su barggus «Entre la maladie et la mort» (1987) son čilge šamána johtima buozalmasvuođa ja jápmima gaskkas nugo dárkilit kártejuvvon mátkki čihkosis máilmmis. Šamána ii divtte árvvoštallamiin. Son čuovvu geainnu mii lea sutnje dovddus, ja sus leat mielveahkkit.
Su bargoneavvut leat moadde, muhto juohkehaččas lea alla mearkkašupmi:
Čáhppes čalmmeolggobealli. Go šamána gokčá čalmmiidis, de son heaitá geahččamis dán máilmmi ja rahpá geahčastaga eará máilbmái.
Ringe-rasslan. Ruovddeárpma mas leat metállaosiid mat ruoškkadit. Dat veahkeha son doallat ritmma ja baldit eret dan mii ii galgga leat doppe.
Gonga. Veahkki čuojaha dan ja dat addá mátkái johtima ja guvlui.
Geahččabielljut. Sin jietna galgá leat heastta gollu maid alde son riida.
Beavdi, rooj neeb. Rituvála áigge lea beavdi šamána girjjat heasta.
Viesus lea šamánas maiddái sierra altár, thaj neeb, mii dávjá lea čikŋojuvvon páhpármálleiguin, čáziin ja suovain. Doppe orrot su veahkkiipmit, neeb. Sii leat su čuovvut, su suddjejeddjit ja su oaidnit.
Oarjemáilmmi gallededdjiid čuohcá dávjá man fysalaš rituvála lea. Šamána ii čohko jaskat mediterego. Son njuiká, rievdá ja lávllu, ja muhtumin son viehká maŋos guvlui beavdái, seammás go veahkkit leat válmmažat váldit su vuostá. Son lea lihkadeamis. Son lea mátkkis.
Goansta maid ii sáhte válljet
Okta hmongaid šamanismma dovddolaš beliin lea gohččun. Máŋgga árbevierus máilmmis olmmoš ii šatta šamána danne go ieš háliida. Hmongaid árbevierus leat vuoiŋŋat dat geat válljejit.
Dávjá álggaha buozalmasvuohta. Nuorra almmái dahje nieida, go nissonat ge sáhttet leat šamánažat, šaddá buohccin láhkai mii ii mana badjel. Sáhttet boahtit niegut, rahčamuš ja guhkás johtán guorpmat. Bearaš manná vásihan šamána lusa, gii sáhttá muitalit ahte neeb háliida bargat dán olbmo bokte. Buozalmasvuohta lea gohččun.
Dan maŋŋel čuovvu guhkes oahppanáigi mearrádeaddji oahpaheaddji luhtte. Ođđa šamána ferte oahppat lávlagiid, geainnuide vuoiŋŋamáilmmis, vuoiŋŋaid namaid ja rivttes skeaŋkkaid. Dat lea gáibideaddji gohččun, muhto maiddái stuorra ovddasvástádus. Dat gii dadjá juo, šaddá servodatbálvaleaddjin eallimis.
Máŋga hmong šamána eai váldde mávssu nugo mii dábálaččat áddejuvvo oarjemáilmmis. Sii ožžot dávjá symbolalaš skeaŋkka, dávjá oasi ellišláddis mii lea offerojuvvon, smávva ruhtasupmi dahje flaskka riissaviinni. Dat ii leat bargu oarjemáilmmi áddejumis. Dat lea geatnegasvuohta vuoiŋŋaid ja olbmuid ektui.
Guhkes mátki ruoktui
Hmongaid árbevierus ii leat dáidá eará oassi nu čáppa ja váimmolaš go dat mii dáhpáhuvvá go olmmoš jápmá.
Hmongaid hávdádeamis lávlu guhkes lávlu, qhuab ke, mii mearkkaša «čájehit geainnu». Vásihan lávlunolmmoš čohkká jápmán olbmo lusa ja čilge dárkilit mo sielu galgá gávdnat geainnu ruovttoluotta máttuid lusa. Lávlu čuovvu sielu maŋos guvlui olles eallima čađa, buot báikkiid bokte gos son lea orron ja buot dáluide gos son lea eallán, gitta riegádanbáikái. Doppe ferte sielu viežžat eatniávdnasa, «biktasa» maid son guoddái go bođii máilbmái, ja mii hávdejuvvui dan viesu vuollái gos son riegádii. Go sielu lea biktasuvvon dainna, de sáhttá son joatkit mátkki máttuid eatnamii.
Seammás čuojahit qeej, hmongaid dovddolaš flöyhtta mii lea ráhkaduvvon bambusravddain. Qeej-jietna ii leat dušše musihkka. Čuojahanolbmot muitalit ahte instrumeanta duođaid hupmá. Jienat hábmejit sániid maid eallit eai dáidde áddet, muhto maid jápmán olmmoš ádde. Go son čuojaha, de čuojahanolmmoš dánsá birra geahččaleaddji, njuolgga lihkastagaiguin. Son neavvu sielu várreráiddude, jogaid ja váralašvuođaid čađa.
Dás lea juoga duođalaš olmmošlaš. Kultuvra mii ii luoitte jápmán olbmuid sevdnjesvuhtii, muhto čuovvu sin lávlagiin ja musihkain, lávddi lávddi maŋŋel, olles ruoktui.
Náđđit mat muitalit
Hmongaid nissonat leat dovddus miehtá máilmmi paj ntaub bokte, sátni mearkkaša «lieđđebivttas». Dat leat duodješuvvet ja applišuvnnat maid dárkilvuohta lea árvvoštallameahttun: geometralaš minsttarat, spirálat, skruvvat, ruossat ja násttit, nana ivnniiguin sevdnjes bivttas.
Minstarat eai leat dušše čikŋa. Máŋggas leat namahusat ja mearkkašumit mat leat čadnon lundui, fuolkevuođaide ja suodjaleapmái. Spirála, «skruvva beassi», sáhttá ovddastit bearraša ovttasdoallama ja eallima joatkašumi. Biktasat mat šuvvojuvvojit ođđajagis dahje hávdádeamis, sisttisdollet su historjjá gii lea dan ráhkadan.
Ođđa áiggis leat hmongaid nissonat maiddái ovddidan čuovvovaš muitalusmálležiid, main olles eallinhistorjját, myhtat ja gilášielu muitaluvvojit govaiguin. Dutkit leat čilgen daid oaidnámušgielan, vuohkin vurket ja sirdit dieđu viidásit sániid haga.
Laosas sáhtát odne oaidnit hmongateakstilaid márkaniin Luang Prabangis, Vientianes ja Vang Viengis. Juohke biktasa duohken leat diimmuid, beivviid ja muhtumin mánuid bargu, ja máhttu mii lea sirdojuvvon eatnis nieidii buolvvaid čađa.
Ođđajagi ávvudeapmi várriin
Jus háliidat oaidnit hmongaid kultuvrra eallinlážžan, de fertet vásihit hmongaid ođđajagi, Noj Peb Caug. Dat ávvuduvvo dábálaččat skábmamánus ja juovlamánus, go čohkkenáigi lea nohkan. Dat lea áigi giitit, deaivvadit fas ja ođasmahttit.
Bearrašat offeret máttuid ja dáluvuoiŋŋaid ja giitet jagi šattuin. Šamánačat dollet rituválaid vai buhtistit viesu ja gohččot sieluid ruoktot ovdal ođđa jagi. Dasto álgá ávvudeapmi. Nuorat nissonat ja albmát ivdnáš ja silbbačikŋon bivttasiiguin čohkkájit guhkes ráidduide ja bállet bállod pov pob guovtti gaskkas. Dat lea dološ stoahkan, ja ollu ráhkisvuođamuitalusat leat álgán dás. Lea lávllut, biepmu, silbbačikŋa mii gliššu beaivváža čuovggas, ja modji mii gullá várreráiddude gaskkas.
Laosas lea hmongaid ođđajagi ávvudeapmi okta stuorámus kultuvrralaš dáhpáhusain, ja dat čoahkkanuhttá ollu olbmuid, maiddái eará čearddalaš joavkkuin. Dat čájeha čielgasit riikka kultuvrralaš girjáivuođa ja árbevieru mii ain bissá.
Árbevierru mii lea lihkadeamis
Amerihkalaš dutki Dwight Conquergood čálii 1980-logus mo hmongaid šamanisma ja oarjemáilmmi dálkkasdieđa sáhtte doarjut nubbi nuppi, iige riidalit. Son oinnii mo árbevirolaš buohccedivššáriid árvvusatnima bokte sáhttá šaddat luohttámuš ja rahpat uksaid. Seamma áddejupmi lea odne máŋgga guovllu dearvvašvuođabargiin. Šamána ja doavttir sáhttet bargat bálddalaga. Nubbi fuolaha rupmaša, nubbi fas sielu saji bearrašis ja máilmmis.
Journalista Anne Fadiman muitalii árvvoštallojuvvon girjjis «The Spirit Catches You and You Fall Down» (1997) hmongabearašis ja sin deaivvadeamis oarjemáilmmi buohcciviesuin. Girji lea ain oahppomateriála máŋgga medisiidnaoahpahusas, danne go dat čájeha juoidá vuođđudettiin: Áddejupmi das mii buozalmasvuohta lea, sáhttá leat seamma dehálaš go divššu.
Odne eallá hmongaid árbevierru máŋgga láhkai. Muhtun bearrašat doalahit dološ rituválaid, earát ovttastahttet daid buddismmain dahje risttalašvuođain, ja máŋga nuorra hmonga gávdnet ođđa gudni iežaset gillii, musihkkii ja duodjái. Hmongagiella geavaha iežas latinalaš alfabetta, mii ovddiduvvui 1950-logus, ja odne geavahuvvo dat lávlagiin, girjjiin, sosiála mediain ja videoain. Nuorra musihkkárat ovttastahttet qeej ođđa jienaidguin. Teakstilačehpet váldet dološ minstariid ođđa hámiide.
Ruovttoluotta gilážis
Viesus jávká gonga. Šamána njiedjá beavddis ja váldá čáhppes bátti eret. Suoivvanáigi vuolgá, ja son vuoigŋá lossat. Son dadjá juoidá bearrašii jaskat jienain: Sielu lea gávdnon. Dat lei mannan láhpput johkagáddái, gos mánná gahčai vahku áigi. Dál lea dat jođus ruovttoluotta.
Eadni čatná vilges gáđđa máná gieđai birra. Áhččeáhčči dahká seamma ja lávlu luohttámuša sániid. Olggobealde lea suovva jávkan, ja beaivváš čuovgá várreráiddude.
Lea álki jurddašit hmongaid šamanismma juoidá amas ja guhkkin leahkkin. Muhto jus čuoččahalat dakkár lanjas, de ii leat amasvuohta dat mii čuohcá du. Dat lea juoga dovddus: bearaš mii čoahkkanu buohcci máná birra, servodat mii guoddá nubbi nuppi, ja osku ahte ii oktage galgga láhppot, ii eallimis iige jápmimis.
Hmongaid šamánačat riidet ain iežaset oaidnemeahttun heasttaiguin várreráiddude čađa. Sii dahket dan seamma sivaid dihte go leat dahkan dan álo: vai doalahit ovttas dan mii gullá oktii, ja vai gávdnet geainnu ruoktui.
