Doaimmaheaddjái: Dát lea davvisámegielat jorgalanárvalus. Ovdal almmuheami berre čállosa gielladárkkistit davvisámegiela máhtti fágalaš olmmoš, erenoamážit sániid, suorggádusaid ja oskkoldatfágalaš doahpagiid dáfus. Dát ii leat Johan Turis sániid njuolggos sitáhtta, muhto artihkkala jorgalus.
Jurddaš dálveeaččeda. Siste lea dolla njiedjan, ja das lea ain liegga čuovga. Olgun gullá jietna seavdnjadis. Álgit fal dán jurddašuvvon bottus, ii ge gárvves govas muhtun hirbmu olennos. Gárvves govva sáhtášii dahkat amasa menddo álkin dovdat. Sámi muitalanárbevierus stállu sáhttá leat stuorra ja goddi vašálaš, rikkis bearrašisäntá dahje olento, mii laktása noaiddi váralaš fápmui; Davvi álbmogiid guovddáš čájeha su juste dáinna máŋggaláganvuođain («Stallo / Stállu»).
Gii dalle lea lahkonan dola? Juoga, man sáhtášii gohčodit dáža muitalusaid «troll» olennon, muhto eará namain? Muittuhahttá go son válddálaš amas olbmo? Vai lea go son vel eambbo ráfehuhtti: olento, guhte dovdá servodaga vieruid nu bures ahte sáhttá geavahit daid servodaga vuostá? Dát leat ávkkálaš gažaldagat, muhto ii oktage dain galgga ovddalgihtii vástidit earáide.
Hirbmat olento, mas lea ruovttut ja bearraš
Dovddus govva orru álki: Stállu lea stuoris, gievra ja váralaš, dávjá olmmošbierggu nelgon, muhto su sáhttá maiddái dájuhit; dát bealit govviduvvojit Ruoŧa ealli kulturárbbi našuvnnalaš listtus («The tradition of Stállu»). Dás leat maidnasa boares lohpádusat: Maid fámus lea áigumuš bilidit, dan sáhttá jierbmi ain gádjut. Lohkki sáhttá vuoigŋat veaháš álkit go jiehtanasa jallodat boahtá oidnosii.
Muhto bienat áššit dahket govvagis eahpesihkarabbot. Davvi álbmogiid guovddáža čoahkkáigeasus stállu sáhttá atnit sevdnjes biktasiid, guoddit seahka, doallat beatnaga, eaiggáduššat golli ja silbba ja njivžut čavgasit; su riggodagat eai ge álo atte bistevaš lihku sidjiide geat ožžot daid (Davvi álbmogiid guovddáš). Dát eai leat dušše rupmaša mearkkat. Dás leat opmodagat, vierut, oktavuođat ja váikkuhusat: sosiála máilmmi álgu, ii ge eallišlája govvideapmi.
Girjjálašvuođadutki Ruth Seierstad Stokke dahká sullasašvuođa vel ráfehuhttibun: Máŋgga njálmmálaš muitalusas stállu lea olbmo lágan, dušše stuorit ja gievrrat, ja muhtun muitalusain sus leat áhkká ja mánát sámi eallimis dovddus orrunsajis (Stokke, «Natureculture in a Stallo tale», 2020). Mu lohkanvuogis ballu ii leat dušše das ahte olgun vuordá juoga mii ii leat olmmoš. Ballu lea das ahte eará ruovttut sáhttá leat iežas ruovttu lágan, vaikko doppe atnet eará olbmuid borramuššan.
Dát sullasašvuohta lea dehálaš. Hirbmat olento, mii ii leat min lágan, dagaha ovttalágan balu. Olento, mii ipmirda guossástallama, náittosvuhtii mannama, opmodaga ja bearraša, dagaha eará lágan balu. Vai oaidnit man lahka stállu sáhttá boahtit, fertet čuovvut muitaleaddji, guhte doalvu su gitta heajalašguossái.
Johan Turi čájeha luotta jávrái
Johan Turis Muitalus sámiid birra, mii almmuhuvvui vuosttaš geardde jagi 1910 ja man Thomas A. DuBois lea jorgalan eaŋgalasgillii namain An Account of the Sámi, muitala stálu birra jávrregáttis, gos son orru áhkkáin, bárdniin ja nieiddain; sii bivdet guoli ja bohccuid (Turi, muitalus stálu birra Stálojávregáttis). Dát ii leat namahis máidnasriika máilmmi geažis. Turi čatná bearraša namahuvvon jávrriide, váriide ja duovdaga mearkkaide (Turi).
DuBois báikenammalistu bidjá Stálojávrri ja dan birrasa váriid Ruoŧŧii, ja álggahus muitala ahte Turi giehtačálus šattai stuorra jávrri Torneträsk lahkosiin, davvi Ruoŧa duovdagis (Turi, álggahus ja báikenammalistu). Girjji čállinbáiki ii leat automáhtalaččat seamma go buot muitaluvvon dáhpáhusaid báiki. Dán muitalusas lea sihkkareamos čuovvut dan iežas duovdaga mearkkaid, eaige bidjat dan kártii dárkilit almmá doarjaga haga.
Jávrri njálmmis Turi namuha Stáloguoikka, guolleluobbala ja stuorra geđggiid mat laktásit stálu fanasgeidnui; Goartovárri lea su váralaš orrunsadji, ja ulddat orrot luohkás Čoalmmi nuppe bealde (Turi). Ná muitalusas lea geavatlaš geografiija. Leat báikkit maid berre garvit, báikkit gos sáhttá ohcat veahki, ja mátkki guovlu mii sáhttá mearridit eallima dahje jápmima.
Duovdat ii dušše govvit muitalusa; muitalus čilge mo duovdaga galgá ipmirdit. Muhto čilgehusat eai leat automáhtalaččat giellahistorjá: DuBois čujuhus, mii vuođđuduvvá Mikael Svonni dieđuide, gohčoda muhtun Turis báikenammačilgehusaid álbmotetymologiijan, ja evttoha ovdamearkka dihte ahte Vátnimajávri álgoálggus oaivvildii mádjejávrri, ii ge dakkár «rahčanjávrri» man muitalus čilge (Turi, čujuhus 28). Dát earuhus ii geahpeda muitalusa árvvu. Dat čájeha guokte sierra diehtovugi seamma gáttis.
Nelgon sámi mátkálaš borrá stálu luhtte ja šaddá váralaš soahpamuša oassin: Su nieida lohpiduvvo stálu bárdnái, vaikko áhčči ii háliit náittosvuhtii mannama ja ballá biehttalit (Turi). Guossástallan lea šaddan gárdin. Biebmu ii atte guossái friddjavuođa, muhto doalvu su bearraša isida válddi vuollái.
Veahkki boahtá boares uldaáhkás, gean áhčči dovdá; son neavvu heajabearraša mannat dan bealde vári mii stálu niegus mearkkašii vára, muhto dadjat ahte sii bohte nuppi bealde (Turi). Jiehtanas, guhte álggus orui jalla, lea juo šaddan máŋggabealat olennon. Sus lea boahttevašvuođa diehtu, muhto earát sáhttet rievdadit dili mas diehtu lea ávkkálaš.
Heajain nieida veahkeha buollán buoiddi luoitit irggi ala; maŋŋel olbmát jođihit boarráset stálu čihkkon ráigái jávrri jieŋas, ja nissonat dagahit su áhká ruovdebohcci várreheapmin go lieggadit dan njálbmeoasi dollagáttis (Turi). Vuoitin ii gula ovtta gievra olbmái ii ge álkes imaštupmái. Jos lohkat dán vuostálastinmuitalussan, de jierbmi lea juohkásan olles searvái: Rávvagat, čiegusvuohta, rievttes áigi ja oktasaš doaibma sáhttet lihkostuvvat doppe gos njuolggos fápmogeahččaleapmi ii lihkostuvašii.
Loahppage ii atte ollásit ráfi: Turi muitala ahte stálu rumaš vuodjuduvvo jávrái, ja čatná dan maŋŋá heajos guollebivddu ja garuhuvvon duovdaga (Turi). Vašálaš lea vuoittáhallan, muhto báiki ii leat šaddan vahátkeahttá. Sáhtášii dadjat ahte muitalus guođđá juoidá jieŋa vuollái.
Manne «sámi troll» ii leat doarvái
Stálu buohtastahttin skandinávalaš troll-olennuin lea ipmirdahtti, jos buohtastahttin lea álggaheapmi ii ge loahpalaš meroštallan: Stokke čatná ođđa stállumuitalusa loahpa riikkaidgaskasaš máidnasjoavkui «Tales of the Stupid Ogre», mas jierbmi vuoitá stuorra fámu (Stokke, 2020). Sullasašvuohta lea duohta. Skandinávalaš muitalusaid dovdi lohkki dovdá ilo go rupmašlaččat heajut bealli váldá stivrema iežas háldui.
Muhto «troll» sátni ieš ii leat nu čielggas go muittobuvdda govat čájehit. Folklorista William Hansen čilge John Lindow girjji Trolls: An Unnatural History árvvoštallamis ahte skandinávalaš árbevieruin leat stuorra ja unna, oktonas ja sosiála troll-olennot, ja daid hápmi molsašuddá; Lindow váldoášši lea ahte dat leat olbmoservodaga olggobealde, ii ge ahte dain lea seamma rumaš dahje láhttenvuohki (Hansen, Journal of Folklore Research Reviews, 2015). Ovdal go earuhit guokte olento, fertet garvit dahkamastis «trolla» čielga eallišládjan.
Asbjørnsen ja Moe hirbmat troll-olentuid, stuorra njuniiguin ja máŋgga oaivviiguin, bálddas stálu sevdnjes biktasat, bearraš, riggodat ja olmmošlágan eallin sáhttet orrut ráfehuhtti duohtan, muhto dát lea erohus dovddus govvideamiid gaskkas, ii ge njuolggadus buot muitalusaide (Hansen Lindow birra; Davvi álbmogiid guovddáš). Erohus lea das maid deattuhit. Stállu ii dárbbaš leat várrái sulastahtti olento; son sáhttá leat olbmo lágan, geainna sáhttá dahkat hui heajos soahpamuša.
Beaivvečuovga addá eará muittuhusa: Lindow govvideamis troll-olennot dávjá šaddet geađgin dahje luhtet beaivvážis, muhto dán artihkkala stállumuitalusain leat dájuhus, rahčan, váralaš reaidduid ja badjelunddolaš fámu hálddašeapmi mearrideaddjit (Hansen Lindow birra; Turi). Danin livččii boastut addit juohke stállui trolla navdojuvvon heajos beliid. Buohtastahtti motiiva ii leat ollesmáilmmálaš luondduláhka.
Eat ge galgga dadjat ahte troll-olennot leat dušše rupmašlaččat, muhto stállu dušše noaidefámuin: Hápmemolsun ja noaidun gullet maiddái troll-muitalusaid viiddis historjái (Hansen Lindow birra). Ávkkáleamos earuhus lea kultuvrralaš ja muitalusaid siskkobealde. Stálu jorgaleapmi «trollan» sáhttá veahkehit amas lohkki uksočuohppama badjel, muhto dan ii galgga diktit hábmet olles viesu.
Go stállu máhttá noaiddi dáidduid
Turis jávremuitalusa guovddážis lea mearrideaddji diehtu: Sihke stállu ja su áhkká leat diehttit dahje noaiddit, ja áhká ruovdebohcci sáhttá njuossat eará olbmo fámu ja dárbbu mielde maiddái heakka (Turi). Dás oktavuohta lea njuolggos, ii ge dálá dutki lasihan sullasašvuohta. Stálu bearrašis lea diehtu ja máhttu mii laktása noaiddi doaimmaide.
Muhto vai ipmirdit dán, fertet lahkonit noaiddi almmá hirbmu olennon meroštallama haga. Thomas A. DuBois govvida 1900-logu álgga sámi jápmimuitalusaid dutkamis noaiddi rituálaid ja buorideami erenoamážen máhttin, guhte doaimmai vuoiŋŋaiguin, ilmmuhii boahttevaš áššiid, dikšui lihku ja veahkehii buohcciid (DuBois, «The Usually Invisible, Occasionally Visible, Spirits of the Dead in Early Twentieth-Century Sámi Folklore», 2023). Dát doaba guoská nappo máhttui ja oktavuođaide, ii dušše buori dahje bahá áigumušaide.
Noaidevuohta gáibida seamma várrugasvuođa: Oskkoldatdutkit Bengt-Ove Andreassen ja Torjer A. Olsen čilgeba doahpaga sullii dainna mii laktása noaiddái, ja deattuheaba ahte dat ii automáhtalaččat gokča oskkoldatlaš doaimmaid main noaiddis ii leat sadji (Andreassen ja Olsen, «‘Sami Religion’ in Sámi Curricula», 2020). Dát lea dárkileabbo go geavahit «šamanismma» sáni buot sámi árbevieru árvádusaid namman. Dat lea maiddái gáržžibut go «sámi oskkoldat» viidámus mearkkašumis.
Dáinna earuhusain Turis muitalus šaddá erenoamáš miellagiddevažžan: Olmmoš guhte máhttá vuosttildit dákkár fámu, sáhttá eastadit áhká falleheami, ja danin várra gullá vuostálaga máhttuid suorgái ii ge dušše rupmašlaš fápmui (Turi). Mu dulkomis stállu ii govvit dieđu váilivuođa, muhto dan vahágáhtti geavaheami. Bohcci addá garra ja čoahkkái govvagii: Eará olbmo eallinfápmu šaddá juotnasan dahje borramuššan.
Dát dulkon ii duođaš ahte stállu álgoálggus lei bahásmuvvan noaidi, ii ge ahte juohke stállumuitalus čihká rituálalaš oahpa. Gáldut dorjot ráddjejuvvon ja miellagiddevaš loahppabohtosa: Muhtun muitalusat bidjet stálu njuolga noaiddi fámuid birrasii, almmá ahte dat čilgešii buot su hámiid (Turi; Davvi álbmogiid guovddáš). Árbevierru sáhttá doallat máŋga vejolašvuođa almmá daid čoaggima ovtta eallinhistorján.
Go noaidi sáddá stálu
Lea maiddái eará oktavuohta, mii earuha stálu iežas máhttu: Davvi álbmogiid guovddáš govvida stálu man noaidi ráhkada ja sáddá goddit vašálačča (Davvi álbmogiid guovddáš). Dál oktavuohta jorggihuvvo. Eat deaivvat dušše vašálačča geas lea váralaš diehtu, muhto olento, mii ieš lea eará olbmo dagu boađus.
Folkloristtalaš materiálas lea oktavuohta maid njuolggos bajilčállaga vuolde: Sámi Folktales from the Near and Far Worlds sisdoallolisttus lea Johan Aikio muitalus «To Make a Stállu with Noaidi Skills», oassin noaiddiide ja sin máhttui guoski osiin (Qvigstad ja Saba, Barbara Sjoholm jorgalan, University of Minnesota Press; Project MUSE). Namahus čájeha ahte dákkár muitalus lea čohkkejuvvon; dat ii okto atte vuođu hukset ođđasit bargovuogi dahje gohčodit dan dábálaš rituálan. Ná diehtoáŋgirvuohta ii mana guhkkelii go gáldut sáhttet doallat.
Turis jávrregátti bearraša bálddas sáddejuvvon stállu čájeha čielga erohusa: Nubbi atná noaiddi máhttu, ja nubbi lea vašálaš dagu reaidu (Turi; Davvi álbmogiid guovddáš). Dulkonvuogis sáddejuvvon stállu dahká guhkkin leahkki vašálašvuođa measta guoskkahahttin. Muhtuma áigumuš lea ožžon rupmaša mii lahkona.
Muhto váralaš fámut eai atte vuoigatvuođa govvidit noaidevuođa vuođđoláhkai bahán. DuBois čájeha ahte Turis materiálas leat sihke iežaset sielu luohpanan doaibmit ja Ipmilis noaidi, gean fámut ipmirduvvojedje Ipmilis boahttin (DuBois, 2023). Dát erohusat gullet historjjálaččat rievdi máilbmái, gos risttalaš ja árbevirolaš sámi ipmárdusat sáhtte deaivvadit. Erenoamáš fápmu ii okto čoavdde morálalaš gažaldaga.
Amas ruovdebiktasiin ja dutki geahččalusa
Stálu riggodat ja válddi geavaheapmi bovdeba historjjálaš čilgehussii, ja 1800-logus dutkit adde dákkár čilgehusaid: Arkeologa Marte Spangen muitala ahte Lars Levi Læstadius ja Jens Andreas Friis čatne stálu vikiŋggaide, suoliide ja eará uhkideaddji amasiidda, ja ruovdebiktasiid sáhtii lohkat muittun doarrobiktasiin (Spangen, «Sámi Myths and Medieval Heritage», 2020). Jurdda lea geasuheaddji. Muitalusa ballu orru boahttimin dáhpáhussii mii oktii sáhtii duođas dáhpáhuvvat.
Spangen goittotge váruha lohkamisttis árbevieruid menddo njuolga historján, ja deattuha daid molsašuddi hámiid ja dan ahte ii leat doarvái vuođđu álo identifiseret stálu boares skandinávalaš álbmogiin (Spangen, 2020). Dát ii mearkkaš ahte historjá galgá váldojuvvot eret álbmotárbevierus. Dat mearkkaša ahte vejolaš historjjálaš čuojaheapmi galgá earuhuvvot duođaštuvvon álgovuođus.
Eai ge stállobáikkit, maid gohčodit stállotuovttan, sáhte okto mearridit ášši: Spangen digaštallá daid sámi kulturmuittuin ja hilgu automáhtalaš jurddašanráiddu namas «stállu» boares skandinávalaš ássiide dahje vearučohkkideaddjiide (Spangen, 2020). Namma čájeha ahte báiki lea dulkojuvvon. Dat ii dárbbaš čájehit gii doppe álggus huksehii.
Tuovttain lea čielga geografalaš leavvan: Spangen bidjá daid eanaš alla várrái dálá Norgga ja Ruoŧa ráji mielde, ja namuha sullii 470 registrerejuvvon tuovtta 64. ja 69. govdodatgierddu gaskkas (Spangen, 2020). Dáppe gažaldagaid sáhttá dutkat várraluohkáin ja arkeologalaš registreremiin, ii dušše maidnasa molsašuddi geografiijas. Muhto tuovttat ja muitalusat fertejit ain oažžut addit sierra lágan duođaštusaid.
Stokke, folklorista JoAnn Conrad barggu doarjagiin, váruha maiddái geahpedeamis stálu amas bahávuohtan sámi buorrevuođa vuostá, go máŋga muitalusa bidjet su dovddus sámi birrasii (Stokke, 2020). Bággema vásáhusat sáhtte addit muhtun muitalusaide erenoamáš fámu almmá ahte juohke hirbmat olento danin šaddá etnihkalaččat mearkkašuvvon falleheaddjin. Váddáset vejolašvuohta lea ahte vahágáhtti válddi geavaheapmi sáhttá šaddat lahka ruovttu.
Nuorttas Guoládatnjárgii, gos amas sáhttá atnit guovžžahámi
Ruošša beale Sámis materiála rievdá sihke giela ja hámi dáfus: Olga A. Bodrova Guoládaga dieđaguovddážis digaštallá Stallo namahámiid, nugo Tala ja Talyy, mat Guoládaga sámi muitalusain leat muhtumin uhkideaddji amas ja muhtumin guovža (Bodrova, «‘Sami Fairy Tales’ (1980 Edition)», 2023, s. 24–25). Eat leat dušše gávdnan ođđa čállinvuogi nammalistui. Leat olahan guovllu árbevieru mas olento identitehta lea vel eahpečielgaseabbo.
Bodrova govvida guovžžahámat Tal danin gos ovttastuvvet jurdagat guovžžas máttaráhččin, vašálaš amas Stallo ja motiivvat mat gávdnojit maiddái ruošša maidnasiin (Bodrova, 2023, s. 25). Dát leat dutkiid dulkomat máŋggageardán materiálas, eai ge duođaštusat das ahte buot osiin lea seamma álgu. Guoládat addá juste sivva eastadit oarjjabeale jiehtanasa dahkamis mihttomearrin buot nuortabeale muitalusaide.
Mannat ovtta dákkár muitalussii etnografa Ljudmila Khomitsj mielde. Su sámi maidnasiid ja muitalusaid kapihttalis mánát gerget mánnobáistimis, vaikko eatnit leat váruhan sin, ja Tala vuordá vuolábealde luohká njuorjoseahkain, mas leat dáktegiddehusat; mánát gerget njuolga seahkii (Khomitsj, Saamy, «Legends and Tales»). Gárdi gullá muohttaga, náhki ja ruovttureaidduid máilbmái. Balu ii mihtit jiehtanasa allodagain, muhto giddehusa hoahppu jienain.
Go Tala lea eret, unnimus bárdni čuohppá seahka rabas, mánát devdet dan geđggiiguin ja nieiddat goarrot dan gitta; bárdni báhcá dan sisa vástidit go fáŋgejeaddji boahtá (Khomitsj). Fas gádjun lea ovttasbarggus, ii ge gievrrat ovttaskas olbmos. Niibi, áibmi ja doarvái roahkkatvuohta leat ávkkáleappot go hirbmu olento deahkit.
Ruoššagielat veršuvdna Ruošša sápmelaččaid neahttabáikkis, «Tala the Bear and the Great Sorcerer», joatká muitalusa: Bárdni dájuha Tala ja su áhká jáhkkit ahte son sáhttá dahkat sin molsašuvvan máná fas mánnán, čuoččuha ahte son lea noaiddiid bearrašis, ja balddaha Tala guoddit su ruoktut («Тала-медведь и великий колдун», Saamskie skazki). Dát addá miellagiddevaš vuostegova Turis muitalussii. Doppe stálu bearraš máhttá váralaš dáidduid; dáppe mánná vuoitá go čájeha ahte son máhttá daid.
Earuhus lea mearrideaddji: Bártná rámi ja dájuhusat eai duođaš ahte noaiderituála čađahuvvui, ja olámuttus veršuvdna ii namut dihto jávrri, ássanbáikki, muitaleaddji dahje čohkkenbáikki dán muitalussii («Tala the Bear and the Great Sorcerer»). Duovdaga sáhttá danin bidjat Guoládaga materiála guovllu sisa, ii ge rehellaččat čatnat dihto gáddái. Gila jurddašeapmi dušše hámi dihte dahká artihkkalis čábbáseabbo, muhto eahpeluohtehahttibun.
Viidát čohkkenhistorjá lea buorebut duođaštuvvon: Bodrova čuovvu Georgij Kert mátkkiid Murmanska, Lovozero guovllu, Jona, Kovdor, Jokanga ja Tuloma čađa, ja čilge mo akkala-, ter- ja kildinsámegielat teavsttat bohte 1980-jagi čoakkáldahkii, man Jevgenija Patsija čohkkii ja Kert doaimmahii (Bodrova, 2023, s. 20–22). Dát leat čohkkenbáikkit, eai ge buot muitalusaid molsašuddi dáhpáhusbáikkit. Goittotge dat addet arkiivii olmmošlaš geografiija: dihto jienaid, dihto mátkkiid ja dihto jorgalusaid.
Ruoššagielat dutkan addá maiddái nuortabeale vástaga oarjjabeale historjjálaš dulkomiidda: 2014-jagi dutkamis Bodrova muitala Dmitrij Ostrovsky 1800-logu ipmárdusa Stallo birra ruošša dahje dáža vuostálas vearučohkkideaddjin, ja deattuha seammás su badjelunddolaš beliid (Bodrova, «Folk Tales and Legends of the Kola Sámi in Papers of Russian Researchers of the Nineteenth and Twentieth Centuries», 2014). Spangen váruhusain buohtastahttin dát lea oahppás. Sierra dutkit sáhtte oaidnit sierra historjjálaš vašálaččaid seamma uhkideaddji hámi siste, almmá danin duođašteames gii álggus lei duohken.
Loahpas Bodrova muittuha ahte máŋga Guoládaga muitalusa bohte girjái ruoššagillii jorgaleami ja maŋit girjjálaš doaimmaheami bokte, vaikko muhtun gielladutkama báddenmateriálat doallat olu lagat oktavuođa sámegielat muitaleapmái (Bodrova, 2023, s. 22, 25). Fertet guldalit sihke muitaleaddji ja doaimmaheaddji. Ruoššagielat gáldu sáhttá seailluhit sámi árbevieru, muhto ii leat automáhtalaččat čađamanni láse guoskkakeahtes vássánáigái.
Juovlaluottat ja johtinmuitalusat
Juovllaid áigge uhkki boahtá ruovttui eará láhkai: Davvi álbmogiid guovddáža čoahkkáigeassán árbevierut váruhit mánáid jienasteamis, gáibidit ortnega ja čázi guossái stállui, muđui su boahtin sáhttá buktit hirbmat váikkuhusaid (Davvi álbmogiid guovddáš). Dás muitalusa sáhttá lohkat oidnemeahttun guossi deadduin árgabeaivvi daguid ala. Spánnja, ráidnen sadji ja jaskadabbot ruovttut: Dábálaš barggut šaddet erenoamáš dehálažžan.
Juovllaolento rahpá maiddái luotta ruovttoluotta skandinávalaš buohtastahttimiidda. Folklorista Eldar Heide dutká 2019-jagi Arv artihkkalis Juovlastálu ja Wild Hunt árbevieruid oktavuođaid, daid gaskkas mátta Norgga Stålesferda (Heide, «The Wild Host and the Etymology of Sami Stállu and Norwegian Ståle(sferda)»). Buohtastahttin addá eará vuogi ipmirdit kulturrájiid. Muitalusat sáhttet mannat rájiid rastá, oažžut ođđa mátkeguimmiid ja šaddat báikkálaččat mearkkašahttin almmá ahte báhcet áibbas seammaláganin.
Heide hástá maiddái dovddus nammačilgehusa mii čatná sáni stálii, ja evttoha baicce oktavuođa sátnái mii mearkkaša čoahkkis joavkku dahje veaga; son ovdanbuktá dán etymologalaš ákkastallamin, ii ge riiddukeahtes čoavddusin (Heide, 2019). Eahpesihkarvuođas ferte leat sadji. Ii ruovdebáidi ii ge lohpidahkes nammasullasašvuohta sáhte čilget buot ealli muitalanárbevieru gearddiid.
Mii báhcá dola čuovgga olggobeallái
Gáldut ieža gáibidit várrugas lohkama: Andreassen ja Olsen deattuheaba guovlluid máŋggaláganvuođa ja boarráset sámi oskkoldagaid dieđu rájiid, ja DuBois čájeha mo luovos čohkkejuvvon muitalusat sáhttet šaddat boasttu láhkai ipmirduvvon go daid váldá eret viidát oktavuođas (Andreassen ja Olsen, 2020; DuBois, 2023). «Sámi mytologiija» lea ávkkálaš uksaráigi, ii ge ovtta rievdakeahtes giehtagirjji namma. Muitaleaddji, čohkkejeaddji, jorgaleaddji ja maŋit dutki eai buohkat hála seamma báikkis.
Stállu ii leat báhcán dušše boares čoakkáldagaide: Stokke dutkan Sissel Horndal govvagirjjis Sølvmånen čájeha árbevirolaš vašálačča ođđa teknologiija, bearrašoktavuođaid ja máŋggabealat ealli duovdaga siste (Stokke, 2020). Dát rievdanmáhttu lea dehálaš muitit. Olento ii dárbbaš leat rievdakeahttá vai lea dovddahahtti.
Nannoseamos vástádus álggu gažaldagaide ferte danin leat várrugas: Stállu lea sullasaš skandinávalaš troll-olentuiguin ja viidát olmmošborri jiehtanasárbevieruin, muhto sus leat iežas rollat sámi muitalanárttas, daid gaskkas njuolggos oktavuođat noaiddi máhttui ja vašálaš olentuide maid noaidi sáhtii sáddet (Hansen Lindow birra; Turi; Davvi álbmogiid guovddáš). Oktavuohta noaidevuhtii lea duohta, muhto dat ii leat čoavdda buot uvssaide. Dat rahpá dihto uvssaid, ii ge buot.
Máhca loahpas jurddašuvvon dola lusa. Soaitá ahte olggoš jietna ii lean mihkkege. Mii báhcá muitalusain, lea gažaldat ii ge gárvves govva: Go stuorra fápmu lahkona, mo dovdat dan áigumušaid? Ja jos guossi dovdá seamma luottaid, vieruid ja fámolaš dáidduid go sii geat leat siste, gos dalle manná rádji dovddus ja hirbmu gaskkas?
