Davvisámi árgabeaivválaš vuoiŋŋalašvuođa, bassi duovdagiid ja njoahkkasit ruovttoluotta boahtima birra
Dat sáhttá álgit báktegis.
Ii dušše geologalaš ávdnasin, muhto báktegin mii earuha iežas earáin. Sevdnjes ja govda, ja čáhci goiká dan rásis. Bákten man luhtte lea garra bákteseaidni, báikkis gos duovdagis orru leame mielde juoga mii lea boarráseabbo go olbmuid jienat.
Badjelánnddas, Laponia guovllus davvi Ruoŧas, gávdnojit dákkár báktepinnat. Daidda leat sárgojuvvon fatnasat, bohccot ja olbmo hápmásaš govvosat. Olbmot leat boahtán dohko váldit ráhkadusbáktái ja asbeastii, bivdit, guolástit ja johtit duovdagis. Arkeologat Inga-Maria Mulk ja Tim Bayliss-Smith jurddašit ahte báiki sáhtii leat eará go dušše bargobáiki. Dat sáhtii maiddái leat ráddje- dahje rasttildanbáiki oidnosis leahkki máilmmi ja eará duohtavuođa gaskkas.
Mii eat dieđe dárkilit maid olbmot jurddaše dahje dahke dáppe. Muhto báiki veahkeha áddet ovtta dehálaš áddejumi boares sámi oskku birra: bassivuohta ii lean dušše noaiddi, erenoamáš oskkuolbmo, guovdu. Noaidi sáhtii divvut, dálkkodit ja johtit máilmmiid gaskkas. Muhto bassivuohta gullai maiddái árgabeaivái – dollui, bivdui, guolásteapmái, riegádeapmái, jápmimii ja olbmuid ja duovdaga gaskasaš oktavuhtii.
Noaidi lei dehálaš, muhto noaidi ii eaiggáduššan bassivuođa.
Máilbmi lei stuorát go olmmoš
Go mii hupmat ovdalristtalaš sámi oskku birra, lea álki álgit goavddážiin ja noaiddiin. Historjjálaš gáldut govvidit noaiddi olmmožin geas lei erenoamáš oskkuoassi ja máhttu, earret eará oktavuođas vuoiŋŋaid, jápmán olbmuid ja divrras fámuid.
Muhto jos mii guorahallat dušše noaiddi, de sáhttit vajálduhttit olbmuid geat elle su birra.
Mulk ja Bayliss-Smith čujuhit ahte sámi searvviid oskkolaš doaimmat sullii jagi 1600 rádjái eai dáhpáhuvvan dušše stuorra riitualaid ja bassi áiggiid oktavuođas. Ledje maiddái unna, dávjá geardduhuvvon dagut mat ledje čadnon borramuššii, bargui, bivdui, bearrašeallimii ja dihto báikkiide. Duovdaga ja dan oskkolaš mearkkašumi máhttu ii dárbbašan leat dušše unna elihttajoavkku hálddus.
Dat ii mearkkaš ahte buohkain lei seamma máhttu dahje seamma ovddasvástádus. Ahki, sohkabealli, fuolkevuohta ja vásáhusat sáhtte váikkuhit dasa. Muhto oktavuohta oaidnemeahttun máilmmáin ii dárbbašan leat dušše oskkolaš ámmátolbmo vejolašvuohta. Dan sáhtii oahppat árgabeaivvis.
Mánát sáhtte geahččat mo rávesolbmot gieđahalle borramuša, mo sii vulge dihto báikkiide ja mo sii gudnejahtte elliid ja duovdaga. Máhttu sirdásii ovdamearkkaid, muitalusaid ja vásáhusaid bokte.
Luohtu ii lean dušše olmmošlaš eallima duogáš. Dat lei oassi ealli servodagas.
Dollu máilmmi guovddážin
Jurddaš dálvveija álddu sámi orrunbáikkis. Olggobealde lea sevdnjes, muhto dollu čoahkkanaddá bearraša. Muhtumat ráhkadit biepmu, earát divvot reaidduid, ja mánát guldalit rávesolbmuid ságastallama.
Dollu addá liegga ja čuovgga, muhto das sáhtii maiddái leat oskkolaš mearkkašupmi.
Mulk ja Bayliss-Smith čilgeba smávva, beaivválaš attáldagaid mat gulle Sáráhkkái dollu luhtte. Sáráhkká lei oktavuođas Máttaráhkkáin, guovddáš nissonlaš divrras figuvrrain sámi kosmologiijas. Dutkiid dulkomis lei Máttaráhkká oktavuođas eatnamii, eallimii, riegádeapmái ja eatnigullevašvuhtii.
Danne bassivuohta ii lean dušše gáiddus offerbáikkiin dahje erenoamáš bassi doaluin. Dat sáhtii leat mielde maiddái ruovttu beaivválaš doaimmain.
Ruovttu siskkáldasat lanjat ja rádját sáhtte maiddái leat oskkolaččat mearkkašahttit. Dihto doaimmat ja ávdnasat gulle dihto sajiide, ja olbmuid, biepmu ja rupmaša gaskasaš oktavuođaid sáhtte stivret árbevierut ja jáhkut.
Mii sáhttit áddet ruovttu ja oskku guovddážin sierra áššin. Muhto oskkolaš máilbmeáddejumiin, mii lea vuođđuduvvon duovdagii, ruoktu sáhtii leat iežas smávva kosmos – báiki gos olbmot doalahedje oktavuođa oaidnit máilmmi ja oaidnemeahttun máilmmi gaskkas.
Vuostáiváldin mearkkaša maiddái geatnegasvuođa
Boazu ii leat dušše biergu. Guolli ii leat dušše borramuš. Bákten ii leat dušše ráhkadusávnnas.
Boarrásat sámi searvvit ledje sorjavaččat bivddus, guolásteamis, elliin ja duovdagis. Muhto luonddu vuođul eallit ii leat seamma go atnit luonddu ávdnasidáldun.
Mulk ja Bayliss-Smith geavahit máhcaheami ja gaskasaš vuostáiváldima (reciprocity) dehálaš doahpagin go áigut áddet olbmuid ja divrras fámuid gaskasaš oktavuođa. Offer sáhtii čájehit giitu ja dovddastit ahte olmmoš lei juo ožžon juoga: borramuša, eallima dahje vejolašvuođa geavahit dihto guovllu.
Sii čujuhit maiddái sámegielat sátnegirjái vaerro, mii sáhttá mearkkašit attáldaga dahje offera ipmilide, muhto maiddái divada. Dat čájeha mo attáldat ja geatnegasvuohta sáhttet leat lagas oktavuođas.
Jurdda lea álki, muhto mearkkašahtti: go oaččut juoga, de boahtá maiddái ovddasvástádus.
Jos válddát juoga, muitte gos dat boahtá. Jos eallát eatnama luhtte, de fertet maiddái eallit oktavuođas eatnamiin.
Dát sáhtii oidnot stuorát offeriin ja oktasaš riitualain, muhto maiddái smávva daguin mat eai guođe mearkkaid. Borramuša oassi, veaháš juhkamuš dahje smávva dagu sáhtii čájehit oktavuođa olbmo ja biras máilmmi gaskkas.
Bassi doalu ii álo dárbbašan stuorra čoahkkima. Muhtumin lei doarvái ahte olmmoš muitalii.
Bivdu, searvevuohta ja ovddasvástádus
Bivdu ii lean dušše borramuša oažžun. Dat lei maiddái sosiála doaibma mii gáibidii ovttasbarggu ja oktasaš geatnegasvuođaid.
Sámi servodagas lei siida dehálaš searvevuohta mii lei čadnon olbmuide, eatnamiidda, resurssaide ja vuoigatvuođaide. Bivdu ja eará luondduávdnasiid geavaheapmi sáhtte sisttisdoallat máŋga bearraša ja joavkku. Bargui gullui elliid gávdnat, daid jođihit, njuovvat, čoahkkit bierggu ja juohkit oasi bivddus.
Dutkiid mielde oskkolaš doaimmat dáhpáhuvve máŋgga dásis: ovttaskasolbmuid gaskkas, bearrašiin, bivdiid ja guolásteaddjiid gaskkas ja stuorát searvviin. Riitualat eai dárbbašan leat juoga mii dáhpáhuvai dušše barggu maŋŋel. Dat sáhtte leat barggu okta dehálaš oassi.
Danne lea váttis sirret čielgasit ekonomalaš ja oskkolaš báikkiid. Bivdobáiki sáhtii maiddái leat vuoiŋŋalaččat mearkkašahtti báiki. Várri sáhtii addit ráhkadusávdnasiid ja leat bassi. Johka sáhtii addit guoli ja seammás gullat jáhkkuide máilmmiid gaskasaš oktavuođaid birra.
Bassi ii lean eallima gaskkalduhttin. Dat lei vuohki eallit.
Báikkit gos máilbmi rabasii
Muhtun báikkit earuhit iežaset biras duovdagis. Dat sáhttet leat várri mii loktana fáhkka, sevdnjes áldu, bárku, gorži dahje bákteseaidni mas leat eahpedábálaš hámit.
Mulk ja Bayliss-Smith geavahit doahpagiid anomaliija ja liminalitehta áddent dákkár báikkiid. Anomaliija lea juoga mii earuha iežas dábálaččas. Liminalitehta guoská rádjáide ja molsašumiide – diliid, guovlluid dahje máilmmiid gaskkas.
Duovdaga oktavuođas várri, johkagáddi dahje ráigá báktái sáhtii áddásit ráddjebáikin. Dákkár báikkit eai dárbbašan leat opmodagat dahje bahát. Dat sáhtte leat mearkkašahttit danne go sii earuhe dábálaš eallimis ja dahke máilmmi rájáid oidnosis.
Dát sáhttá veahkehit áddet manne álddut, goržžit, bárkku, báktet ja várri leat ožžon erenoamáš saji máŋgga oskkolaš árbevierus.
Dat eai leat dušše luonddu hámit. Dat sáhttet maiddái leat báikkit gos juoga álgá, loahpahuvvá dahje manná čađa.
Badjelánnda: bákten, fanas ja ráddje
Badjelánnda lea várreguovllus mii dál gullá Laponia máilmmearbeguovlluide. Doppe leat báktepinnat main leat fanas-, boazo- ja olbmofiguvrrat. Guovlu lea maiddái geavahuvvon ráhkadusbáktái ja asbeastii.
Mulk ja Bayliss-Smith ákkastallet ahte báiki sáhtii leat áddásit rádjin mii jođii Vuolil máilbmái. Sii deattuhit maiddái ahte njuolga duođaštusat dán dulkomii leat ráddjejuvvon. Dát lea arkeologalaš ja oskuhistorjjálaš rekonstrukšuvdna, ii juoga maid sáhttá duođaštit sihkkarvuođain.
Goitge oktavuođat leat beroštahttit. Báikkis leat eahpedábálaš báktehámit, čáhci mii sáhttá goikat ráiggiin, olbmuid doaimmaid čuovvagat ja govvosat maid sáhttá árvvoštallat sámi oskku konteksttas.
Dutkiid dulkomis sáhtte fatnasat leat eará go duohta fatnasiid govvádusat. Dat sáhtte maiddái symboliseret mátkkiid máilmmiid gaskkas ja siela mátkki Vuolil máilbmái dahje doppe ruovttoluotta. Boazu sáhtii gullat bivdui ja offeraide, ja olbmofiguvrrat sáhtte vejolaččat leat oktavuođas divrras olbmuide.
Dákkár dulkomiid ferte gieđahallat várrogasat. Mii eat sáhte diehtit sihkkarit maid juohke figuvra mearkkašii, dahje leago buot govvosiin seamma ulbmil.
Fatnasat sáhtte govvidit duohta fatnasiid ja seammás guoddit oskkolaš mearkkašumi. Boarrásat sámi jáhkuin mátki čázi badjel sáhtii maiddái áddásit mátkin máilmmiid gaskkas.
Báktái sárgojuvvon fanas sáhtii danin mearkkašit máŋga ášši: mátkki, molsašumi dahje oktavuođa ealli ja jápmán olbmuid gaskkas.
Govvosat eai dárbbašan gullat dušše noaiddái
Lea álki jurddašit ahte báktegovvosat ja oskkolaš symbolat ledje dušše oskkolaš elihttajoavkku hálddus. Muhto Mulk ja Bayliss-Smith evttohit ahte Badjelánndda govvosat eai dárbbašan čájehit noaiddi čiegus máhtu. Daid sáhtte maiddái ráhkadit olbmot geat juogaste oskkolaš máilmmeáddejumi, vaikko ieža eai lean noaiddit.
Soaitá bivdit sárgo govaid buriid bivdduid maŋŋel. Soaitá olbmot geat válde báktái, merkejedje doppe orruma. Soaitá báiki lei oktavuođas muitalusaiguin áhkkuin, ádjáin ja jápmán olbmuin.
Mii eat dieđe. Muhto govvosat sáhtte veahkehit seailluhit oktasaš muitalusaid ja muittuid geardduhuvvon guossima ja doaimmaid bokte.
Boazu sáhtii gullat bivdui, giitui ja geatnegasvuhtii. Fanas sáhtii rahpat uvssa muitalusaide jápmán olbmuid birra. Olbmofiguvra sáhtii leat oktavuođas eallimii, riegádeapmái dahje divrras leahkkimii.
Govvosat eai dárbbašan leat olles muitalus, muhto dat sáhtte leat uvssat dasa.
Go boarrásat báikkit bággejuvvojedje jaska
Boares sámi oskku lea váttis áddet haga váldit vuhtii risttalašvuođa leavvama historjjá.
Cuođiid jagiid áigge misjonearat ja eiseválddit geahččaledje lonuhit boares sámi oskkolaš doaimmaid risttalašvuođain. Goavddážat váldojuvvojedje eret, offerbáikkit billistuvvojedje dahje báhcet fuolahusa haga, ja oskkolaš doaimmat sáhtte šaddat váralažžan čađahit almmolaččat.
Go risttalašvuohta nannui davvin ja luteránalaš misjovdna viiddiduvvui 1500-logu rájes, de deattu lassánii. Noaiddi ovdalaš oskkolaš rolla geahppánii njoahkkasit, ja olu máhttu ja doaimmat jávke.
Boares osku ii bissán nuppeláganmeahttun. Árbevierut gaskkalduvvojedje, rievdaduvvojedje ja seaguhuvvojedje ođđa oskkolaš hámiiguin. Muhto doaimma geahččaleapmi hilgut ii leat seamma go buot dan vuođul leahkki oktavuođaid jávkadeapmi.
Báikkit báze. Báikenamat, muitalusat ja muhtun doaimmat sáhtte bisánit, vaikko boares oskkolaš sátnegeavaheapmi jávkkai.
Muitu sáhtii bissut oassálasvuođain: muitalusas, bearraša árbevierus dahje erenoamáš gudnejahttimis báikái maid earát oaidne dušše luonddun.
Njoahkkasit ruovttoluotta boahtin
Odne máŋggas barget dan ovdii ahte sámi kultuvra, giella, máhttu ja vuoiŋŋalašvuohta gávdnojit ain ja sáhttet joatkit eallima. Dát ovdáneapmi gohčoduvvo dávjá sámi kultuvrralaš ja vuoiŋŋalaš ealáskanin.
Dat ii leat okta ovttastahtton lihkadus mas lea okta oahpaheapmi dahje okta riekta vuohki doaimmahit. Muhtumat ohppet ođđasit ovdalristtalaš oskkolaš hámiid, riitualaid ja goavddážii čadnon árbevieruid. Earát gávdnet oktavuođa luođi, giela, sohkaárbbi, boazodoalu, guolásteami, dáidaga dahje bassi báikkiid suodjaleami bokte.
Muhtumat leat seamma áigge risttalaččat ja sámit. Earát háliidit guorahallat ovdalristtalaš árbevieruid risttalašvuođa rámmaid olggobealde. Sámi vuoiŋŋalašvuođas leat máŋggalágan vásáhusat ja vuogit.
Máŋgga olbmui dát ođđasit gávdnan ii leat dušše boares oskku rekonstrueŗen. Dat lea maiddái oktavuođa ođđasit huksen – eatnamii, máttuidda, gillii ja báikkiide mat doalahit muituid.
Mo sáhttit eallit bures dihto báikkis? Maid mii leat geatnegahtton addit duovdagii? Mo sáhttá boares máhttu leat mearkkašahtti otná máilmmis?
Dáid gažaldagaid ii dárbbaš leat okta vástádus. Muhto dat čájehit manne boares sámi oskkolaš jurddašeapmi sáhttá ain leat áigeguovdil.
Ii turismahámis bassivuohta
Go sámi vuoiŋŋalašvuohta šaddá eambbo oidnosis, de lassána maiddái pojeduvvon ja álkkibun dahkkon govahallan. Goavddáš sáhttá šaddat dekorášuvdnan, noaidi turisttaid muitalusfiguvran ja bassi báikkit vásáhusfitnodaga duogážin. Sátni «šamanisma» sáhttá geavahuvvot nu viiddes mearkkašumis ahte oktavuohta sámi historjái, gillii ja báikkálaš árbevieruide šaddá eahpečielggasin.
Dat ii mearkkaš ahte árbevierut eai sáhte ovdánit. Ealli árbevierut fertejit sáhttit gávdnat ođđa hámiid. Muhto bassivuohta ii galgga šaddat dušše suohtastallan, identitehtamearka dahje gálvun.
Goavddáš ii automáhtalaččat leat šaldi mii doalaha oktavuođa dološ áigái. Riituala ii šatta automáhtalaččat sápmelažžan dušše danne go dat dahkkojuvvo olgun.
Árbevieru čiekŋaleamos mearkkašupmi ii leat dušše das man boaris dat orru. Dat lea oktavuođas historjái, searvevuhtii, ovddasvástádussii ja dihto báikkiide.
Boares sámi máilbmeáddejupmi ii guoskkahan dušše oktavuođa oaidnemeahttun fámuiguin. Dat guoskkai maiddái dasa ahte eallit nu ahte seailluhit oktavuođaid maid eallin dárbbaša.
Bassi lea ain mielde das mo mii vázzit
Go Mulk ja Bayliss-Smith dutket Badjelánndda, báktegovvosiid ja bassi duovdaga jurddašeami, de sii guorahallet eambbo go dušše ovtta várreguovllu Ruoŧas. Sii guorahallet maiddái olbmo saji máilmmis.
Noaiddis sáhtte leat erenoamáš dáiddu ja ovddasvástádusat. Muhto olles searvi eli máilmmis gos báikkit, ellit ja luonddu dáhpáhusat sáhtte leat oskkolaččat mearkkašahttit.
Bassi sáhtii oidnot das mo olbmot gieđahalle elliid, juogadedje borramuša, ledje oktavuođas jápmán olbmuiguin dahje jođedje dihto duovdagis. Dat sáhtii oidnot stuorra bassi doaluin, muhto maiddái smávva daguin maid ii goassege čállojuvvon girjjiide.
Dát ii leat dušše muitalus dološ áiggis. Áiggis go luondu dávjá árvvoštallojuvvo dušše ráhkadusávdnasin, eatnamiid viidodahkan ja resurssan, de dát áddejupmi muitala eará vejolašvuođas: eatnamat eai leat dušše juoga maid mii geavahit. Dat leat juoga mainna mii leat oktavuođas.
Mii eat sáhte ráhkadit dološ áiggi dárkilit ođđasit, iige galgga jurddašit ahte mii diehtit buot vástádusaid. Muhto mii sáhttit guorahallat mearkkaid maid ovdal ássán olbmot leat guođđán ja váldit sin gažaldagaid duođalaččat.
Mo mii váldit vuostá vajálduhttin haga addit ruovttoluotta? Mo mii guldalit duovdaga mii lea guhkit áiggi leamaš nugo jaska?
Badjelánnddas leat fatnasat, bohccot ja olbmofiguvrrat ain sárgojuvvon báktái. Dat eai muital midjiide buot, muhto dat muitalit ahte ovdal min eallán olbmot sáhtte vásihit máilmmi mii lei deattu dáid ja mearkkašumiid deavdán.
Bákten sáhtii leat ráddje.
Áldu sáhtii leat álgu.
Fanas sáhtii guoddit siela.
Ja bassivuohta sáhtii leat lagas – ii dušše noaiddái, muhto buohkaide geat oahppe eallit gudnejahttimiin ealli máilmmi.
