Ija lea, ja lávvu gahppat lihkada bures biegga siste. Dollu lea jávkan muorragiđđii. Son guhte oađđá, lea jaska, muhto juoga su siste lea johtime. Son vádjola jogas man ii leat ovdal oaidnán, ja gáttis čuožžu boares nissonolbmo gávttis. Nissonolmmoš ii hálit maidege, muhto geahččá su čoavjji ja modji. Iđđes nuorra eadni diehtá makkár nama mánná galgá oažžut.
Dakkár muitalusat eai gula dušše boares misjonáraid čállosiidda. Lean gullan daid maiddái dálá áiggis ealli olbmuin, Finnmárkku gievkkanbeavddis ja ságastallamiin doaluid maŋŋá. Danin čálán dán teavstta. Čálán noaidevuođa geavaheaddjin, mu álbmotruohttasiiguin Unjárggas ja oassin ealli árbevierus. Muhto čálán maiddái diehtojuohkkin, gii háliida čielgasit čájehit maid gáldut duođaid muitalit ja mii lea mu iežan dulkoma. Go dulkon áššiid sámi šamanisttalaš perspektiivvas, de muitalan dan.
Máilbmi mas eai leat čielga rájit
Vai ipmirdit manne niegut leat leamaš ja ain leat nu dehálaččat sámi árbevierus, fertet álggos geahččat makkár govva máilmmis lea leamaš. Sámi dutki Elina Helander-Renvall čilge jurddašanvuogi mas ii leat garra ráji fysalaš ja vuoiŋŋalaš máilmmi gaskkas. Olbmot, ellit ja vuoiŋŋalaš veahkkiveagat sáhttet buohkat leat «persovnnat», geat leat oktavuođas nubbi nuppiiguin (Helander-Renvall, Polar Record, 2010). Son čilge maiddái «myhtalaš ságastallama» olbmuid ja eará eallima gaskkas. Dát ságastallan dáhpáhuvvá nieguid, rituaaliid, muitalusaid, rohkosiid ja daguid bokte, ja dat veahkeha olbmuid árgabeaivvis.
Fuomáš ahte niegut leat vuosttaš áššin dan listtus. Dakkár máilmmis niehku ii leat dušše vuoiŋŋamaš vuosttas bargu. Niehku lea okta daid geainnuin maid bokte máilbmi sáhttá hupmat midjiide. Helander-Renvall čállá maiddái ahte muhtun eallinveagat luondduin addet alcceseaset dovdat easkka dalle go dáhpáhuvvet imašlaš áššit, niehkot leat eahpedábálaččat dahje gullá eahpedábálaš jietna. Niehku lea danin báiki gos oktavuohta oaidnemeahttun eallimiin sáhttá dovdájuvvot.
Sámi árbevierus olbmo leat dávjá ipmirdit máŋgga sihkehahtti siellun dahje sielalaš oassin. Friddja sielu lea dain johtileamos; dat sáhttá guođđit rupmaša oađedettiin, buohccedettiin dahje transas. Lean čállán dán birra eanet artihkkalis Sámi sielakonseapttat. Šamanisttalaš perspektiivvas dát lea guovddáš ášši: go oađđit, de muhtun oassi mis mátkkošta. Niehku ii leat dušše juoga mii dáhpáhuvvá min siste, muhto juoga mas mii ieža leat mielde doppe olggobealde.
Go jápmán olbmot dáhttot nama
Niehku mearkkašumi čielgaseamos ovdamearkka gávdnat namatradismmas. Store norske leksikon čilge movt jápmán olbmot saivus, jápmán olbmuid máilmmis, sáhttet háliidit máhcahit eallinmáilbmái ja muitalit dan nieguid bokte. Eadnit geat vuordet máná sáhttet niegadit dihto fulkkiin, gii háliida ahte mánná oažžu su nama (Store norske leksikon: saivo). Jus máŋga fulkki háliidedje seamma mánnái nama, de mánná sáhtii šaddat buohccin, ja ledje sierra nissonolbmot geat máhtte risttit máná ođđasit (Store norske leksikon).
Lullisámi árbevierus dakkár nama gohčoduvvui saajvenïmme, «saivo-namma», ja rituaala saajvelaavkoe, «saivo-ristin». Ristima maŋŋá jápmán olbmo nïmmeguelie, «nammafiskus», čuovvui nama oažžun olbmo (Eldar Heide, 2022). Religioŋahistorjjálaš dutkamat čájehit maiddái ahte mánná gii oaččui jápmán fulkki nama, sáhtii ožžot jápmán olbmo veahkkevuoiŋŋa ( Saami Religion, Ahlbäck, 1987).
Muhto mu mielas lea deháleamos ahte árbevierru ii nohkan go kristtalašvuohta leavvagođii. Norgga almmolaš dutkančielggadeapmi NOU 1995:6 čállá ahte nama válljen «gitta min áiggiide» lei nu dehálaš ahte olbmot jearrejedje máttaráhkuid ja máttarádjáid ráđi. Muhtun mánát ožžo nama jápmán fulkki mielde, guhte lei boahtán vuorddevaš eatni niehkus (NOU 1995:6). Jus mánná šattai buohccin girkoristima maŋŋá, de dan sáhtii dulkojuvvot mearkan das ahte máttut eai lean duhtavaččat. Dalle girkoristima namma sáhtii bassojuvvot eret ruovttus, ja mánná oaččui sámi nama (NOU 1995:6).
Dán čállá 1990-logu almmolaš čielggadeapmi, ii 1600-logu mátkemuitalus. Girkoristin ja niehkkuin nama válljen ealle bálddalaga. Nubbi ii dárbbašan jávkat nubbis.
Ráđit mat bohte ijaid
Maiddái noaidi oaččui dieđu nieguid bokte. Religioŋahistorjjálaš materiálas muitaluvvo ahte veahkkevuoiŋŋat sáhtte addit ráđiid nieguid siste (Reuterskiöld, namuhuvvon girjjis Saami Religion, 1987). Misjonára Henric Forbus orru čilgeame ahte vuoiŋŋat gohččojedje joigama bokte, ja vástádus bođii niehkus (Saami Religion, 1987).
Dát govvida árbevieru mas áibbas čorgat rájit eai leat vuoiŋŋasteami ja niehkama gaskkas. Juojgun rahpá uksu, oađđin fievrrida mátkái, ja iđđes olmmái dahje nissonolmmoš váldá mielde dan maid lea ožžon. Dás ferten goitge leat rabas gálduid birra. Eanas mii diehtit boares sámi oskkus lea čállojuvvon báhpaid ja misjonáraid čállosiin, geat háliidedje jávkadit dan. Religioŋahistorihkkár Håkan Rydving lea čájehan man dehálaš lea jearrat gii čálii, geasa ja makkár deattu vuolde. Dat ii daga gálduid árvvoheamit, muhto dat mearkkaša ahte fertet lohkat daid várrogasvuođain.
Šamanisttalaš perspektiivvas sáhtán goitge dadjat ahte Forbus čilgehus lea amasmeahttun máŋgga dálá geavaheaddjái. Go bargan goavddis dahje juoigamiin eahkeda, de dávjá ijas boahtá vástádus. Lea dego rituaala dahku bidjá jearaldaga, ja niehku addá vástádusa. Munnje dát ii leat jáhkehisvuohta, muhto bargovuohki – vuohki bivdit bagadusa, mii gáibida gierdavašvuođa ja guldalitmáhtu.
«Dušše bajimus ipmilráidu lea molsašuvvan»
Mo sáhttá árbevierru, mii garrasit vuostálastojuvvui, ain leat eallimin? Sosiálantropologa Marit Myrvoll barggai gielddus Muskenis, Divttasvuonas, gosa son čohkkii materiála gávcci mánu. Doppe váikkuha læstadianisma árgabeaivái. Okta nissonolmmoš čilgii ovdáneami ná: «Dušše bajimus ipmilráidu lea molsašuvvan» (Myrvoll dutkama birra samer.se).
Myrvoll čájeha movt sámi árbevirolaš jápmima áddejupmi eallá ovttas kristtalaš oskkuin davvi-Norgga báikegottis, ja movt vásáhusat dulkojuvvojit lahka oktavuohtan jápmán olbmuid máilmmáin (Myrvoll, Religion og livssyn). Son muitala dáhpáhusas mas jápmán fulkki ihtii niehkus ja muitalii ahte sus lei galbma (namuhuvvon čállosis Samer och livets slut). Dakkár niehku gáibida vástádusa. Soaitá ahte galgá bidjat juoidá lieggasa kistii, dahje muđui dahkat juoidá jápmán olbmo várás. Niehku ii leat dušše govus, muhto maiddái geatnegasvuohta.
Sosiologa Astri Dankertsen lea čájehan ahte muitalusat gittahemiid ja oaidnemeahttun eallinveagaid birra sámi guovlluin eai leat dušše boares oskku báhcagat. Dat leat veahkehan olbmuid šaddat oassin sámi máilmmigovás, maiddái dakkár servodagain gos giella ja oidnosis kultuvra mearkkat ledje guhká čihkkojuvvon (Dankertsen, 2022). Mun oaivvildan ahte niehkomuitalusat doibmet seamma láhkai. Go áhkku muitala niehku birra man son niegadii ovdal go mánnáčáppa riegádii, de son ii dušše muital somá muitalusa. Son sirdá ovddos vuogi movt máilmmi galgá oaidnit.
Niehku dálá áiggis
Mun deaivvan dáinna dávjá. Olbmot bohtet mu lusa nieguidiguin maid birra eai dieđe maid galget dahkat. Jápmán áddjá čuožžu uvssas. Boazu geahččá njuolga sin čalmmiide. Várri gohčču. Máŋga leat bajásšaddan bearrašiin gos dakkár áššiin ságastalle jaskadit, dahje ii ságastallan ollenge. Dáruiduhttin oahpahii máŋgasiidda ahte lei heahpat «dakkáriid jáhkkit». Goitge niegut leat ain boahtán.
Šamanisttalaš perspektiivvas dulkoma ná: Oktavuođat máttuid ja luondduin eai goassege ollásit botkejuvvon, vaikko giella mainna daid čilgejedje geahppánii. Niehku lea kanála man gildojuvvomis lea leamaš váddáseamos. Sáhttá buollit goavddi ja ráŋggáštit noaidiid, muhto ii sáhte gieldit olbmo niegadit. Soaitá danin niehku lea leamaš okta sihkkaramos geainnuin main sámi vuoiŋŋalašvuohta lea sáhttán joatkit.
Go mii Sjamanisttalaš Forbundas doallat nammaseremoniijaid, de dávjá niehku čájeha geainnu. Váhnemat muitalit nieguid birra maid leat niegadan áhpehisvuođa áigge, ja mii váldit daid duođas. Dat ii leat jávkan dološ áiggi ođđasit dahkan, muhto joatkka das mii ii goassege ollásit nohkan. Seammás lea dehálaš dadjat ahte dálá geavahus lea hábmejuvvon sihke árbevierus ja dálá áiggis. Mii eat eale seamma láhkai go olbmot 1600-logus, iige galgga geahččalit čájehit dego ealivččiimet.
Guldalit, muhto ii dulko badjelmeari
Ii buot niehkut leat dieđut dahje sáhkut. Dat guoská sihke árbevirrui ja mu iežan bargui. Muhtun niegut leat árgabeaivvi birra, ráfehisvuođa birra ja dan birra maid mii guoddit mielde. Dáiddus lea earuhit dakkár nieguid mat leat dušše niegut ja dakkár nieguid mat leat lossat ja mearkkašahttit.
Šamanisttalaš perspektiivvas dehálaš niegut dovdojit dávjá duođalaččabun go dábálaš niegut, geardduhuvvet dahje sisttisdollet čielga dáhtu dahje várrehusa. Árbevierru addá midjiide maiddái dehálaš ráddjehusa: niehku ii dulkojuvvo okto. Dan dulkojit ovttas earáiguin, bearrašiin, boarrásat olbmuiguin ja dárbbu mielde noaidiin. Mearkkašupmi riegáda oktavuođain, ii okto leamis. Dát heive oktii dan govvádusain maid Helander-Renvall addá olbmuid ja eará eallinveagaid gaskasaš oktavuođas, mii lea sorjavaš dilis ja oktavuođas (Helander-Renvall, 2010).
Ija oahpaheaddjin
Store norske leksikon čállá ahte sámi árbevierus duohta jápmin boahtá easkka dalle go olbmo leat vajálduhttán. Dat muitala juoidá dan birra mii niehku duođaid lea. Niehku lea báiki gos ovddit buolvvat sáhttet ain leat muittus ja leat mielde min eallimis. Juohke háve go eadni niegaduvvo nama, dahje go olmmoš váldá duođas niehku jápmán fulkki birra ja dahká dan mielde juoidá, de oktavuohta buolvvaid gaskkas bisuhuvvo eallimis.
Go mun leggan eahkeda nohkkame, de rohkadan ain veaháš ahte ija oahpaha mu juoidá. Ii álo boađe vástádus. Muhto lean oahppan ahte niehku lea oahpaheaddji man ii sáhte bágget. Dat boahtá dalle go ieš háliida, ja hupmá giela mii lea boarrásit go sihke girku ja kolonialisma.
Niegut sámi oskkus eai gula dušše dološ áigái. Olbmot niegadit daid ain, juohke ija, lávvuin, iežaset viesuin ja ássanviesuin miehtá Sámi.
Gáldut
- Dankertsen, Astri (2022). «It's more like it doesn't even exist»: stories of hauntings as a way of resisting colonial elimination of Sámi presence. PDF.
- Heide, Eldar (2022). Old Icelandic and Sami Ancestor Mountains: A Comparison. PDF.
- Helander-Renvall, Elina (2010). «Animism, personhood and the nature of reality: Sami perspectives». Polar Record 46(1): 44–56. Cambridge Core.
- Ahlbäck, Tore (doaimmaheaddji, 1987). Saami Religion. Åbo: Donner Institute. Digitála veršuvdna.
- Myrvoll, Marit (2010). «Bare gudsordet duger». Om kontinuitet og brudd i samisk virkelighetsforståelse. PhD-dutkan, Romssa universitehta. Čilgehus.
- Myrvoll, Marit (2011). «Døden er den andre verden». Religion og livssyn 23(1): 32–37. PDF.
- NOU 1995: 6. Plan for helse- og sosialtjenester til den samiske befolkning i Norge, kapihttal 4. Regjeringen.no.
- Rydving, Håkan (1995). Tracing Sami Traditions: In Search of the Indigenous Religion among the Western Sami during the 17th and 18th Centuries. Oslo: Novus.
- Store norske leksikon. «Saivo». snl.no.
- Samer och livets slut. Umeå universitehta. DiVA.
