Lottis, guolis, bohccoálddis ja guovžžas – ja manne dat eai leat dušše «fápmovánemat»
Eahket lea jo guhkás, ja goavddis lea gávdnan iežas sirdima. Latnja lea seavdnjadasas, muhto go čalmmit leat giddejuvvon, de mu ovdii rahpasit eatnamiid govahallamat. Mun dieđán guhte boahtá vuosttažin. Ii danne go mun lean dan mearridan, muhto danne go gaskavuohta lea leamaš guhká: muhtun lea mu bálddas ovdal go mátki álgá. Dárogielas máŋggas dadjet «mu fápmovánem». Muhto juohke háve go dan dadjan, dovddan ahte sátni lea menddo unnán, ja ahte dat boahtá eará báikkis.
Mu oahpaheaddjiin lei eará sátni. Sii dadje sueie. Oahppan dan sáni sis njálmmálaččat, guhká ovdal go gávdnen dan fas boares čállosiin ja dutkamušain. Danin mun in leat dán artihkkalis dušše olmmoš gii lohká gálduid. Dán áššis lean ieš okta gáldu.
Dát artihkkal lea sámi fátmmasteaddji vuoiŋŋaid birra – daid birra maid davvisámegielas gohčodit noaidegácci (máŋgga logus noaidegáccit), ja maid boares gálduin čállojuvvo noide-gadze. Daid gohčodit maiddái sueie. Artihkkalis guorahallan movt dáid vuoiŋŋain ledje sierra barggut sierra kosmosa oassiin: loddi, guolli ja gearpmaš, boazuáldi – ja guovža, mii soaitá leat lagabui fátmmasteaddji vuoiŋŋa jurddašahttima váldoáddjái go maid leat ovdal jurddašan.
Mun čálán noaidevuođa praktihkkarin. Mun geavahan golbma gáldošlája: 1600- ja 1700-logu misjonára- ja báhpagirjjálašvuođa, ođđaáigásaš dutkamušaid ja njálmmálaš árbevieru maid lean ieš ožžon. Go dulkán juoidá, de dan namuhan.
Dárbbašlaš eaktodáhttu: fápmovánemat leat šaldi, eai kárta
Daddjon dan čielgasit álggus: go buohtastahtán noaidegáccit fápmovánemiiguin, de dahkan dan dušše vai ášši šaddá álkit áddet. Fápmovánemat leat doahpagat maid máŋggas dovdet, ja dat sáhttet leat šaldi mii fievrrida lohkki dán áššái. Muhto sámi osku lea iežas kultuvra, mas leat iežas doahpagat, giella, duovdagat ja historjá. Dat ii leat báikkálaš hámis «vuđolaš šamanisma» universála veršuvdna, ja noaidegáccit eai leat sámi bivttas fápmovánemat.
Doahpaga power animal dagai dovddusin amerihkálaš antropologa Michael Harner, gii almmuhii girjji The Way of the Shaman jagi 1980. Oskkoldathistorihkkár Andrei Znamenski čilge movt Harner huksešii iežas «core shamanism»-doahpaga jurdagis ahte árbevierru, go dan «ráhkaduvvo kultuvrralaš hámiheamis», čájeha oppalaš ja kultuvrraid rasttideaddji praktihkaid. Okta Harnera vuogádaga váldomihttomeariin lea gávdnat iežas fápmovánema, mii galgá doaibmat sullasaš suodjalusaengelin. Znamenski čujuha maiddái dasa ahte dan maid Harner gohčoda fápmovánemin, etnográfalaš girjjálašvuođas gohčodit suodjevuoiŋŋan, vuoiŋŋalaš fámiliarin, totemelliin dahje veahkkevuoiŋŋan.
Arkeologa Tiina Äikäs ja oskkoldatdutki Trude Fonneland deattuhit dehálaš ášši: vaikko elliin lei guovddáš sadji sámi máilmmigovain, de ii leat doaba «fápmovánen» dovddus daid gálduin mat govvidit dološ sámi oskku. Sii čájehit maiddái ahte Sámi Šamanisttaid searvi ieš lea dadjan ahte dološ sámi máilmmigovain ii leat njuolggo buohtastahtti doaba fápmovánemiidda. Muhto doppe gávdnojit sivdnádusat main leat sullasaš doaimmat. Dábáleamos namat leat *Noaidegàssi (Gadze) dahje Sueie, ja dat sáhttet leat sihke olbmo- ja elli hámiin.
Dán áššis lea oahpes historjá ođđaáigásaš sámi šamanismmas. Ailo Gaup, gii máŋggaid mielas lea Norgga šamanisttaid lihkadusa vuođđudeaddji, ovddidii máhtuideaset oahppama bokte Harnera Foundation for Shamanic Studies-institušuvnnas Californias. Fonneland čájeha ahte Norgga šamanisma earui hui unnán Harnera ovddidan vuđolaš šamanismmas gitta 1990-logu loahpa rádjái. Danin lea dehálaš midjiide geat dál praktiserejuvvot geahččat fas sámi gálduid ja diktit daid divvut olgobealde boahtán modeallaid – ii nuppe láhkai.
Praktihkkara dulkon: Fápmovánema doaba ii leat «boastut», muhto dat lea jorgalandoaba. Dat veahkeha min muitalit ahte olbmo ja elli hápmásaš vuoiŋŋalaš veahkkevuođa gaskkas lea gaskavuohta. Muhto dat ii muital namuhuvvon veahkkevuođa iežas, dan báikki, dan oamasteddji dahje dan barggu birra. Dáinna lágiin sámi materiála šaddá rikkis.
Gázzi – čuovvu, joavku ja guoibmi
Sátni ieš muitala ollu. Antropologa Barbara Helen Miller, gii lea bargan sámi buohccidivššáriiguin Porsáŋggus, čujuha ahte Konrad Nielsena sátnegirjjis gázzi ovttalogus mearkkaša «ruovttudoalu, olbmuid čoahkkima», muhto máŋggalogus gáccit áddet vuoiŋŋaid namahussan.
Isaac Olsen čilge sáni juo sullii jagi 1715. Son govvida noaidegáccit noaiddi «guoibmin, goziheaddjin, čuovvoleaddjin, mielčuovvoleaddjin, oahpaheaddjin ja skihpárin». Son čállá ahte sátni gadze sámi gielas mearkkaša sullasaš ášši go čuovvu, searvi, čoahkkin dahje guoibmivuohta.
Noaidegázzi ii leat vuosttažettiin symbola, muhto guoibmi – dat guhte vázzá duinna.
Olsena giehtačállos Om Lappernes Vildfarelser og Overtro («Sámiid boasttu oskku ja jáhku birra») lea boarráseamos ja dárkileamos gáldu mii mis lea Finnmárkku birra. Dat vuođđuduvvá dasa maid son ieš oinnii ja gullái Nuorta-Finnmárkkus sámiid gaskkas jagiid 1704–1715.
Olsena mielde noaidegáccit leat smávva olbmohámálaš sivdnádusat, «dušše beali álnna guhkkosaččat», geahččat sámi biktasiid, «rukses ja alit gáktte». Sii fállet válljejuvvon olbmui noaidekunsti oahpahusa. Sin veahkki bokte oažžu olbmo eallimii biebmu ja doarjja, guhkes eallin, lihkku, suodjalus vahágiid vuostá ja fámu veahkehit buohccaid ja heajos olbmuid.
Louise Bäckman čoahkkáigeassá Olsena listtu dán láhkai: «mo guhkidit eallima, mo šaddat buorre dálkkodeaddjin, mo ovddalgihtii diehtit boahtteáiggi dáhpáhusaid, mo rievdat elli hápmái, ja mo oažžut konkrehta ávkki iežas ja joavkku ovdii». Vuosttaš áššit maid sii oahpahit, Olsen čállá, leat juoigan ja runat.
Fuomáš dáhpáhusaid ortnega: vuoiŋŋat bohtet olbmo lusa. Bäckman dulká gálduid nu ahte noaidi válljejuvvui badjelmáilmmálaš sivdnádusaid bokte, ja ahte dušše sii geat ledje válljejuvvon daid bokte ja dohkkehuvvon servodagas, ledje gelbbolaččat.
Olsen čállá ahte vuoiŋŋat čájehit iežaset earenoamážit sidjiide geat bohtet noaidesoga rájes, «dasgo dat lea sin árbi ja opmodat». Åke Hultkrantz dulká dan nu ahte noaiddi jápmima maŋŋá noaidegáccit fálle veahki su bárdnái dahje lagas fuolkkái.
Just Qvigstad, gii almmuhii Olsena teavstta jagi 1910, lasihii dieđu Unjárggas, gos mu iežan sohka lea eret. Dan dieđu mielde noaidi sáhtii mearridit guhte galggai vuostáiváldit su gaddse. Su jápmima maŋŋá vuoiŋŋat ihtet árvejeaddjái ja váivvidit su dassážii go son váldá daid iežas bargui. Árbevieru mielde veahkkevuoiŋŋaid sáhtii maiddái árbet, vuovdit dahje ožžot náitalanviessuma mielde.
Aage Solbakk govvida noaidegáccit sivdnádussan maid sáhtii áddet jápmán fuolkkáid dahje ovdalaš noaidiid, geat eallá Sáivvas/Basseváris, sámi «paradiisas». Jáhkkui ahte sii sáhtte veahkehit go siida lei váttis dilis.
Dás lea soaitá stuorámus erohus sámi árbevieru ja Harnera fápmovánemiid gaskkas: sámi árbevierus lea fátmmasteaddji vuoiŋŋa čadnon fuolkevuođa, báikki ja servodaga ektui.
Seamma ášši guoská mátta-Sápmái, gos sullasaš sivdnádusaid gohčodit saajvh. Erik Norberg Saemien Sijtes čilge Västernorrlands musea materiálas movt earenoamážit 1720-logu noaidiid mielas ovdalaš noaidiid veahkki bođii das ahte sii ealle saajvh-in várriin ja duoddariin. Váriid gohčodedje saajve-vaerie, ja dat ledje čadnon ovddeš noaidiide ja persovnnalaš vuoiŋŋalaš sivdnádusaide mat sáhtte veahkehit iežas olbmo.
Dát lea mu mielas ášši váldoáddjá. Harnera mearkkašumis fápmovánen lea mu. Noaidegázzi lea baicce min – oassi áhkuid, váriid ja fuolkevuođa fierpmádagas masa mun manan sisa. Go mun gohčodan veahkkevuoiŋŋa, de in gohčod dušše iežan iešvuođa, muhto gaskavuođa mii lea boarrásat go mun ieš.
Sueie – suodji, bargoguimmi ja guovžža goziheaddji
Mun oahppan sáni sueie mu oahpaheddjiin oassin njálmmálaš árbevierus mas mun lean oahpahuvvon. Sátni geavahuvvo maiddái odne Norgga šamanisttaid gaskkas, nugo Äikás ja Fonneland čájehit go sii čujuhit Sámi Šamanisttaid searvvi doahpagii «Noaidegàssi (Gadze) dahje Sueie».
Muhto sátni ii leat ođđaáigásaš hutkan. Dat lea eallán oahpaheaddjis oahppái sirdašuvvama bokte, ja das leat alla ruohttasat čállon gálduin.
Boarráseamos čálalaš gáldu lea Nicolaus Lundius, sámi duogážiin báhppa, gii dovddai buoremusat Lule- ja Pite-lappmárkku dili. Gielladutki Olavi Korhonen čájeha ahte Lundius geavahii 1670-logus sáni sueie sámiid «ovddalgihtii diehtima vuoiŋŋan». Dat ledje badjelmáilmmálaš veahkkevuoiŋŋat ellihámis dahje «smávva olbmohámis». Sii sáhtte muitalit mii dáhpáhuvvai guhkkin eret, dálkkodit buohccaid ja veahkehit noaiddi mátkkis Jábmiidáibmui, jápmán olbmuid riikii.
Lundius lasiha ahte olmmái geas lei nana noaidevuođavuoigŋa, lei maiddái buorre «vuovdeolmmoš» – eallindárkilis bivdi. Schefferusa 1704 almmuhuvvon eaŋgalasgielat veršuvnnas sáhttá lohkat ahte sámit gohčodedje daid Sveie, mii mearkkaša sullasaš «bargoguimmiid» dahje «veahkkebargiid».
Dutkit leat digaštallan sáni duohta mearkkašumi badjel čuođi jagi. Korhonen guorahallá váldoteoriijaid. K. B. Wiklund jáhkkii ahte sueie lei hui boares sátni šamana veahkkevuođa namahussan ellihámis. Oskkoldatdutkit leat dábáleappot čatnan sueie mátta-sámegiela sátnái saajve, máŋggalogus saajvh, mii mearkkaša veahkkevuoiŋŋaid main leat máŋggalágan doaimmat (Bäckman 1975; Rydving 1993).
Heikki Paasonen evttohii juo jagi 1909 ahte sátni lea seamma go davvisámegiela suodji («suodji, suodjalus») dahje suoivvan. Åke Hultkrantz doarjjui dán jurdagii. Ivar Paulson čatnii Lundiusa sueie doahpagii mii guoská frieijašii.
Korhonen joatká dán gielladutkanlinnjá. Su dulkoma mielde sáhttet suije, sueie ja söiwe buot čatnat dábálaš sátnái suodji, mii ume-sámegielas lea suöjjie. Sátni gávdno buot sámegielvariánttain, muhto ii sáhte mearridit lea go dat árbejuvvon sámegiela sátni vai boares luođđus suomagiela sátnis suoja, mii mearkkaša «suodji» dahje «suodjalus».
Lexicon Lapponicum-girjjis jagis 1780 gávdná Korhonen hámi sjuoje, máŋggalogus sjuojeh, mii čilgejuvvo «suodjevuoiŋŋan» ja haldi. Lágiin čilgejuvvo dat maiddái lares ja penates, ruovttusuodjevuoiŋŋat, ja luonddu vuoiŋŋat.
Eanemus imašlaš čuovvumuš doalvu guovžžii. Korhonen čájeha ahte julevsámegiela sátni sjuodje lea seailluhan guovžžain oktavuođa čielgaseamos láhkai. Jokkmokkas riegádan čálli Anta Piraka čállosiin sjuoje boahtá ovdan guovžžebivddu oktavuođas, ja sátni lea čielgasit čadnon guovžža badjelmáilmmálaš iešvuođaide.
Pirak muitala ahte guovžžebivddu lahkoneami áigge ferte váruhit maid dadjá. Muđui «vuojn sjuoje biellje gullá goarssás hoallev» – sjuoje-bealli sáhttá gullat váralaš dahje várraheamit sániid. Maŋŋá muitalusa albmá birra gii háliidii goddit guovžža okto ja garránii gieđas, Pirak loahpaha oahpahusain: «Sjuoje biellje le juohkka sajen stedas gullamin» – sjuoje-bealli guldala juohke báikkis.
Korhonena loahppajurdda lea ahte julevsámi árbevierus sjuodje lea lagamusa guovžža suodjevuoiŋŋa – dahje árbevirolaš jáhku sániiguin, guovžža háldi.
Dát doalvu Korhonena váldohypotesii. Su eaŋgalasgielat čoahkkáigeasus čállá ahte «sueie, or ‘a spirit of prophecy’ in a text from the 17th Century seems to have its origin in the belief in the guardian spirit of the bear. We know that the guardian spirits of animals are often transformed into the personal spirits of shamans».
Dehálaš lea deattuhit ahte dát lea Korhonena dulkon, ja son ieš dadjá ahte sániid ferte vel dutkat dárkileappot. Sániid etymologiija ii leat čielggas.
Lei nana vásáhus oaidnit ahte sátni maid lean oahppan mu oahpaheddjiin, lea nu čiekŋalis čuovggain čálalaš gálduin, ja ahte dutkit Paasonenis ja Hultkrantzis Korhonena rádjái leat čatnan dan suodji-sátnái.
Njálmmálaš árbevierru ja čálalaš gáldut leat guokte sierra gáldošlája, ja go dat deaivvadit, de sáhttet nannet nubbi nuppi.
Munnje sátni čoahkkáigeassá dál golbma mearkkašumi. Sueie lea suodji – dat mii addá dutnje suoji. Sueie lea bargoguimmi, nugo Lundiusa čilgehus muitala. Ja sueie sáhttá álggos leat guovžža goziheaddji – gullama bealli vuovddis.
Dát lea mu dulkon, mii vuođđuduvvá dutkanhypotesii, ii ásahuvvon duohtavuohta. Mun máhccán vel dan lusa mii dat sáhttá mearkkašit guovžža áddejupmái.
Juohke vuoiŋŋas lea iežas bargu
Dat mii čielgaseamos láhkai earuha sámi materiála ođđaáigásaš fápmovánempraktihkain, lea doaimmaid juohkin. Fátmmasteaddji vuoiŋŋat eai lean oppalaš suodjaleaddjit. Sii ledje earenoamáš bargiid.
Solbakk namuha dáid noaiddi oidnemeahttun veahkkái: loddi – noaideloddi; guolli – noaideguolle; ja boazuáldi – noaidesarvvis. Mátta-Sámis geavahuvvojedje vástideaddji namat saivoloddi, saivoguolli ja sáivosarvvis. Gearpmaš lei vel okta veahkkevuohta. Buohkat ovttas gohčoduvvojedje noaiddesvuoigna, noaiddi vuoiŋŋan.
Britannica čoahkkáigeassá seamma árbevieru: go noaidi háliidii mannat transii, son gohčodii veahkkin iežas suodjevuoiŋŋaid Sáivvas – Sáiva-bohcco, Sáiva-guoli ja Sáiva-lotti.
Louise Bäckmana 1975 dutkamuš Sájva lea ain vuođđogirji dán fáttás. Son čállá ahte noaidi gohčodii ellihámiid Sájva-ájmu rájes, vuoiŋŋaid ássanbáikkis: loddi galggai buktit dieđuid, guolli čuovvulit frieijašii dán máilmmis ja eará máilmmis, ja boazuáldi galggai riidit noaiddi alter ego’n eará noaiddi boazuálddiin fámu ovddas. Jus boazuáldi goddojuvvui, de jámii maiddái su olmmoš.
Juha Pentikäinen govvida seamma elliid – badjelmáilmmálaš meahccebohcco, guoli ja lotti – dárbbašlažžan šamana sielumátkái, ja ellin mainna šaman sáhtii rievdat.
Lundius geahčai maiddái dán máŋggaláganvuođa. Veahkkevuoiŋŋat ihtet «some like Fishes, some like Birds, others like a Serpent or Dragon, others in the Shape of a Pigmee, about a Yard high».
Čuvvot daid ovttaid mielde golmma máilmmi čađa.
Loddi – dieđudeaddji dásiid gaskkas
Loddi lea veahkkevuoiŋŋain heiveheaddjimusa. Lars Levi Laestadius čálii 1800-logus ahte Sáiva-lottit ledje iešguđet sturrodagain ja hámiin: suolggit, spurvet, rievssat, goaskimat, guvssat, tearbmat ja čivggat.
Sii čuvvojedje iežaset isit go sii juoigga, čájehedje geainnu go sii mátkkošte, attedje bivdobiergasiid go sii vulge bivdui, bukte dieđuid guhkki báikkiin ja veahkehedje fuolahit boazoealu ja eará opmodagaid. Noaidi sáhtii maiddái mátkkoštit guhkes mátkkiid lotte dorske.
Muhto lottis lei maiddái seavdnjat bealli. Go noaidi geavahii lottiid earáid vahágahttimii, de daid gohčodedje vuornes-lodde. Håkan Rydving deattuha ahte dát ii mearkkaš ahte leat buorit ja bahás lottit. Baicce lottit govvide noaiddi fámu guovttebealatvuođa, man misjonáragáldut dulkkojedje buorre ja bahás morálaš rámaid mielde.
Francis Joy ja su mielčálliid mielde goavddis geavahuvvon ávdnasat vurkejuvvojedje gáhkka-náhkis ráhkaduvvon pussas. Gáhkkas sáhttá oaivvilduvvot symbolan mii čatná golbma máilmmi oktii, danne go dat sáhttá čieŋalit čázi vuolde ja girdilit eatnama bajábealde.
Praktihkkara dulkon: Mu iežan áddejumi mielde, maid lean maiddái čállán artihkkalis golmma máilmmi birra sámi áddejumi mielde, loddi lea veahkkevuohta mii addá bajás manama ja guovdilastima. Dat lea lagamusa bajimus máilbmái, muhto gáldut eai ráddje dan dušše dohko. Loddi lea dieđudeaddji dásiid gaskkas – dat lea juste su bargu.
Guolli ja gearpmaš – geainnoguoibmit čiekŋalisvuođas
Guolli lea veahkkevuohta váraleamos mátkái: vulos. Bäckmana čilgehus lea dárkilis – guolli galggai čuovvulit frieijašii. Go loddi fievrrida dieđuid, de guolli čuovvuladdá.
Dát ii leat dáhpáhus. Sámi kosmologiijas lea Sáiva bassi váriid vuolde ja jávrriid vuolde, main lea duppal bodni. Pentikäinen govvida Sáiva sámi eará máilbmin eatnama dahje čázi vuolde.
Dat guhte galgá mannat čázi čađa vulos, dárbbaša guoimmi gii sáhttá vuoigŋat doppe. Dat lei juste Lundiusa sueie bargu: veahkehit noaiddi mátkkis Jábmiidáibmui.
Gearpmaš lea seamma sajis. Čázi veahkkevuoiŋŋat bohtet ovdan juo hui boares gálduin. Historia Norwegiae, mii lea 1100-logu loahpas čállojuvvon, muitala noaiddi birra gean gandus – sáddejuvvon fápmo dahje vuoiŋŋa – válddii «mearraelli» hámi (Tolley jorgalusas spesifiserejuvvon hvalan). Dat goddojuvvui go deaivvadii vašši noaiddi gandusain jávrri rastá mátkkoštettiin.
Praktihkkara dulkon: Mun ádden guoli ja gearpmaša vulit máilmmi veahkkevuoiŋŋan – sihke Jábmiidáibmu, jápmán olbmuid riika, ja Sáiva, čuvges riika. Go barggan sielu máhcahemiin, de dárbbašan dánlágan veahkkevuođa: in fámu, muhto geainnu máhtu. Guolli diehtá gos golggadagat mannet.
Boazuáldi – Sáiva alter ego
Boazuáldi lea nanusamos veahkkevuohta, ja maiddái váraleamos. Sámi Šamanisttaid searvvi čoahkkáigeassu muitala ahte nanusamos noaidiin ledje boazuálddit veahkkeelliin.
Bäckman govvida boazuálddi noaiddi alter ego’n. Dat riidalii su ovddas eará noaiddi boazuálddiid vuostá. Jus dat goddojuvvui, de jámii maiddái su olmmoš.
Dás oaidnit juoidá mii ii gávdno ođđaáigásaš fápmovánempraktihkas: veahkkevuođa man eallin lea čadnon olbmo iežas eallimii. Boazuáldi ii leat dušše lihttu. Muhtun láhkai dat lea noaidi ieš, eará máilmmis.
Bäckman muitala maiddái ahte go noaidi šattai váibbas dákkár riidduin, de son oaččui nanusvuođa bassi váriid čázis, sájva-cazie, maid bassi váriid nissonat addet sutnje juhkat.
Ahte boazu oažžu juste dán rolla, lea áddehahtti. Äikás ja Fonneland čállet ahte boazu lea leamaš deháleamos njuovvanelli 1400-logu rájes. Bealatammejuvvon boazu lea spiehkastat ođđaáigásaš jurdagis, mii dávjá áddejuvvo nu ahte elli gártá veaháset go dat ássá olbmo lahka. Bohcco guhkes ruohttasat rituaálasymbolihkas dahket dán erohusa.
Mun ádden boazuálddi earenoamážit Sáiva-veahkkevuohtan – danin guhte addá gierdavašvuođa ja nanusvuođa doppe gos fápmo lea stuorámus. Su alter ego-rolla muitala munnje ahte muhtun vuoiŋŋalaš barggu ii galgga álkit álggahit. Gáldut govvidit praktihka mas ledje duohta riskkat.
Guovža – čuovvu gáldu?
Ja de lea guovža. Dat ii leat klassihkalaš Sáiva-elliid listtus. Goitge dat boahtá ovdan juohke báikkis gos guorahallat dán ášši: bivdorituálain, hávddiin, noaiddi ellihápmái rievdama oktavuođas – ja, jus Korhonen lea riekta, sáni sueie siskkobealde.
Bassi elli
Boares gálduin ii leat guovža vuosttažettiin veahkkevuohta. Dat lea juoidá stuorát.
Pentikäinen čállá ahte guovžža birra hupmojuvvui gudnejahttimiin, nugo gudni ja olmmošsohkodaga lahttu. Lei jaskat soahpamuš: guovža ii galggašii goddit olbmuid, su maŋisboahttiid; olbmot galge gudnejahttit guovžža ja sáhte goddit dan dušše myhtaid rámaid siskkobealde ja guovžža iežas lobihis.
Johan Randulf čálii jagi 1723 ahte sámit atne buot elliid bassin, «muhto guovžža atnet buot bassimussan».
Pehr Fjellström, gii čálii jagi 1755 deháleamos gáldu ealli guovžžakultuvrra birra, muitala ahte sámit gohčodedje guovžža passe vaisje, «bassi bivdoelli».
Noaidi lei mielde álggu rájes. Vuosttaš muohttaga maŋŋá guovža birastahttojuvvui, dávjá runaboahkki orákela veahkiin. Leaibeolbmái, muorraolmmoš, oaččui ovdamanni ovdal guovžžebivddu vai suodjalivččii bivdiid.
Go rituvála dahkkojuvvui riekta, de dat sihkkarasttii ahte guovža riegáda fas Sáivvas, eará máilmmis eatnama dahje čázi vuolde. Doppe ledje maiddái eará njuovvanelliid sielut ja jápmán noaidiid ássanbáikkit.
Arkeologiija duođašta man čiekŋalis dáidda jáhkuide lea ruohttas. Ragnhild Myrstad lea dutkan 29 guovžahávddi Davvi-Norgga riddoguovlluin. Hávddit leat ráhkaduvvon sullii 200-logu rájes gitta 1700-logu rádjái (Bjørnegraver i Nord-Norge). Guovžža dáhtut bidjojuvvojedje hávdái dárkilis anatomalaš ortnegis, danne go sihke olbmot ja ellit sáhtte oažžut ođđa rupmaša eará máilmmis, jos dákteriggi lei ollislaš.
Guovžža nama guokte dulkoma
Fjellströma mielde guovžžebivddu jođiheaddji galggai guovžža goddima maŋŋá časkit goađi golmma háve ja dadjat söive ålma isidguovžža birra ja söive neit eadniguovžža birra. Maid dát doahpagat mearkkašit?
Árbevirolaš dulkon manná ruovttoluotta Laestadiusii, gii dulkkai daid «Sáiva albmán» ja «Sáiva nieida», mii čájeha guovžža bassivuođa ja Sáiva-ruohttasiid. Pentikäinen čállá daid hámid saivo olmai ja saivo neit, «albmá/nissona Sáivvas».
Korhonen dulká daid eará láhkai. Su mielas Fjellströma söiwe lea jáhkkimis ume-sámegiela suöjjie hyperkorrekšuvdna, mii lea maŋŋá doalvvan oskkoldatdutkiid boasttu guvlui.
Fjellström lei gielladutki gii barggai ume-sámegiela čállingiela ovddideami ovdii. Korhonen evttoha ahte Fjellström gulai diehtojuohkkiid dadjame suöjjie, dovdii jietnaovttastahttima mátta-sámegiela -jj- ja ume-sámegiela -jv- gaskkas, ja hukse dan vuođul hámi söiwe.
Jus Korhonen lea riekta, de söive ålma ii mearkkaš «Sáiva albmá», muhto juoidá mii lahkona «suodjalusa albmá» – ja sátni lea seamma sáni sueie.
Goappašat dulkomat čatnet guovžža bassivuođaide. Vuosttaš bidjá dan Sáivii. Nubbi dahká guovžžás suodjalusa guoddi – ja dan bokte čuoldda sáni áddemii mii nammada fátmmasteaddji vuoiŋŋa.
Guovža ja noaiddi hámirievdan
Sáhttá go guovža ieš leat fátmmasteaddji vuoiŋŋa?
Olsen lea dán áššis čielggas. Noaidegáccit oahpahit noaiddi «nuppástuhttit iežas heahpásiid ja guovžžaid hámis ja biktasiin, ja biddjat heahpásiid ja guovžžaid hámid eará olbmuide».
Olsen govvida dan vahágahtti noaidekunstin: noaidi sáhtii sáddehit heahpášiid ja guovžžaid eará olbmuid elliid vuostá. Muhto ferte muitit ahte dát lea misjonára geahčastat. Goitge oktavuohta noaidegáccit ja guovžžahámi gaskkas lea Finnmárkku boarráseamos dárkilis gáldus.
Pentikäinen čállá ahte transa áigge šamana sielu áddejuvvui rievdame lotte, guollái, heahpášii, guovžžii ja eará elliide. Ođđaáigásaš sámi šamanismmas lea guovža šaddan dehálaš veahkkevuohtan.
Äikás ja Fonneland oaivvildit ahte bohcco ja guovžža dálá mearkkašupmi fápmovánemin deattuha oktavuođa ovddeš árbevieruiguin.
Guhká mun ádden guovžža veahkkevuohtan máŋgga dásis – vuovddi isitn, mii boahtá Sáivvas ja máhccá dohko. Dan ádden ain nu.
Muhto Korhonena bargu lea addán munnje ođđa geahčastaga. Jus sueie álggos mearkkašii guovžža suodjevuoiŋŋa, ja jus elliid suodjevuoiŋŋat dávjá šaddet šamana persovnnalaš vuoiŋŋan, nugo son evttoha, de guovža ii leat dušše okta fátmmasteaddji vuoiŋŋain. Dat sáhttá leat fátmmasteaddji vuoiŋŋa jurddašahttima iežas gáldu.
Soaitá noaiddi birra leahkki čuovvu lea šaddan guovžža birra leahkki suodjalusas.
Go guovža ihtá mátkki áigge, de mun in vásit dan veahkkevuohtan mii lea mu hálddus, muhto fuolkkážin gii lea válljen boahtit mu báldii.
Dát lea mu dulkon, mii vuođđuduvvá dutkanhypotesii ja mu iežan praktihkkii. Gáldut eai namut guovžža klassihkálaš Sáiva-elliid listtus. Muhto dat čatnet guovžža Sáivii, noaiddi hámirievdamii ja, soaitá, sátnái mii mearkkaša suodjalusa.
Juoigan lea čoavdda
Ii oktage dáin veahkkevuoiŋŋain ihtán rituvála áigge iešalddis. Daid gohčodedje.
Olsena mielde juoigan lea vuosttaš ášši maid noaidegáccit oahpahit. Lundius muitala ahte vuoiŋŋa oahpahii válljejuvvon olbmui sierra lávlaga, ja lasiha:
«Whenever a Laplander has occasion for his Familiar Spirit, he calls to him, and makes him come by only singing the Song, he taught him at their first Enterview».
Laestadius čálii ahte lottit čuvvojedje iežaset isidiid go sii juoigga.
Eanemus imašlaš lea ahte dát ii leat dušše historjá. Miller muitala Porsáŋggus 2000-logus eallán albmá birra, gii manná iežas geađggi lusa go dárbbaša ráđi ja «gohčoda» jápmán oahpaheaddjis juoigat oahpaheaddji juoigama. Miller ieš čujuha sullasašvuođa: juoigá ja veahkkevuohta boahtá – juste nugo Lundius muitala.
Miller čájeha maiddái ahte sátni gáccit eallá ain árgabeaivválaš gielas. Okta diehtojuohkki dadjá ahte gáccit leat jurdagat ja ideat, ahte dat leat vuoiŋŋalaččat ja «daid sáhtášii gohčodit veahkkevuohtan». Nubbi muitala ahte gáccit sáhttet čiehkat reaiddu maid son dárbbaša. Go sii leat dan váldán, de ii leat ávki ohcat dan; muhtun beivviid maŋŋá dat boahtá ieš ruovttoluotta.
Munnje juoigan lea erohus dan gaskkas go jurddaša veahkkevuohta birra ja go lea gaskavuođas daninna. Juohke fátmmasteaddji vuoiŋŋas lea iežas čujuhus, ja juoigan lea dat čujuhus.
Danin mun oaivvildan ahte ođđaáigásaš praktihkas galggašii eanet deattuhit jiena, lávlaga ja nama, ii dušše govahallama. Njálmmálaš árbevierru – seamma geaidnu man bokte sátni sueie bođii mu lusa – lea iešalddis sullasaš juoigan: juoidá mii eallá danne go dat sirdojuvvo viidáseappot.
Go čuovvu ii gula
Lea álki romantiseret fátmmasteaddji vuoiŋŋaid. Gáldut eai daga dan.
Olsen čállá ahte noaidegáccit oahpahit noaiddi buot maid son dárbbaša diehtit, «sihke bahás ja buorre áššiid várás». Son čállá viidáseappot ahte jus noaidi dušše jurddaša bahát eará olbmo birra, gean son lea suhttan, de noaidegáccit ollašuhttet dan jurdaga almmá gohčuma haga, iige noaidi sáhte daid stivret.
Son muitala noaiddi birra gii lei suhttan iežas nieiddas danne go nieida lei náitalan su dáhtu vuostá. Noaidegáccit godde nieidda, ja noaidi váivvui maŋŋá go son ii lean áiggon dan goddit, muhto ii sáhttán stivret vuoiŋŋaid.
Dát lea misjonára geahčastat, ja dan ferte lohkat gáldokritihkalaččat. Olsena teaksta lea čadnon oskkoldatlaš vuostálastimii, ja su diehtu geavahuvvui bassi offerbáikkiid listtuid ráhkadeapmái. Maŋŋá dat báikkit billistuvvojedje.
Goitge Olsena muitalus heive oktii Rydvinga fuomášumiiguin lottiid birra: vuoiŋŋalaš fámus lei guovttebealatvuohta.
Seamma guoská guovžžii. Pirak čájeha ahte sjuoje-bealli gullá buot. Su muitalusaid oahpahus lea vuollegašvuohta. Ii galgga hupmat menddo ollu dahje stuorrát, ja bivdit eai galgan boastut iežaset birra.
Mun dulkán dán morálaš oahpahussan, ii demonáid birra várrehussan. Fátmmasteaddji vuoiŋŋat nannejit dan mii lea juo min siste, maiddái jurdagiid maid eat leat dadjan jienalaččat.
Danin lea noaidevuohta álo dárbbašan rávesvuođa, ovddasvástádusa ja servodaga praktihkkara birra. Veahkkevuohta ii leat reaidu iežas dáhtuid ollašuhttimii. Dat guhte vázzá sueie mielde, ii vázzá bálvaleddjiin, muhto sivdnádusain mii guldala.
Heahpáš lea bargguin váibbas
Äikás ja Fonneland čujuhit Isogaisa dutkamušas cealkámuššii maid mun ieš lean ovdal dadjan, smávva ironalaš kommentáran fápmovánemkultuvrra birra:
«Mun fertten ságastallat duinna vuoiŋŋalaš elliid birra. Heahpáš lea bargguin váibbas. Ja beavddáš – dat beavddáš álgá juo veahá okto šaddat.»
Sii čujuhit ahte ellit maid Harner loktii ovdan – guovža, rieban, heargi, nise ja eará ellit, ja maiddái drágat – leat symbolalaččat hui árvvus atnon oarjemáilmmi kultuvrras.
Dás lea ironija man in dalle ádden: Olsena mielde leat juste heahpáš ja guovža ellit maid noaidi oahppá hámirievdat. Heahpáš lea leamaš barggus guhkit áiggi.
Váikkoge suohtastallan čuovvu duohta ášši. Go válljejit fátmmasteaddji vuoiŋŋaid dan mielde mii orru nanus dahje čáppa, de dahkat dan mii manná gálduid govvádusa vuostá.
Sámi árbevierus lea vuoiŋŋa mii vállje. Sámi Šamanisttaid searvi cealká dan nu, nugo Äikás ja Fonneland leat jorgalan eaŋgalasgillii:
«Fápmovánen vállje du ja almmuha dutnje iežas leahkima, ii nuppe láhkai.»
Fátmmasteaddji vuoiŋŋaid mielde vázzit odne
Go goavddis jaskkoda mátkki maŋŋá ja mun máhtán ruovttoluotta latnjii, de giitán sidjiide geat ledje mielde.
Ii mu fápmovánem, muhto mu fátmmasteaddji vuoiŋŋat.
Loddi mii čájehii geainnu. Dat mii manai čázi vuolde. Dat mii attii nanusvuođa doppe gos dan dárbbašii. Ja guovža, mii čuožžu buot ravddaid duohken ja guldala – ja mii soaitá lea sivva dasa ahte mis lea sátni dan birra gii vázzá min bálddas.
Mun geavahan áinnas sáni fápmovánen go čilgen dán ášši olbmuide geat eai dovdda árbevieru. Dat lea buorre šaldi.
Muhto šaldi doalvu eará eatnamii, mas leat iežas namat, iežas várri ja iežas máttut. Sámi árbevierru lea iežas kultuvra, ja dan lea dárbu áddet dan iežas eavttuid mielde.
Fátmmasteaddji vuoiŋŋat – noaidegáccit, sueie ja Sáiva-elliid – eai leat muhtun universála ášši báikkálaš veršuvdna. Sii gullet ealli sámi máilbmái mii lea ceavzán vuostálastima, goavddiid buollima ja misjonáriid listtuid čađa.
Sátni sueie bođii mu lusa mu oahpaheddjiid bokte, ja dál mun sirdán dan viidáseappot. Unnimusat maid sáhttit dahkat, lea gohčodit fátmmasteaddji vuoiŋŋaid sin iežaset namain.
