Boazu máilmmiid gaskkas
Meandash, vilges boazu ja čuvges jápmánolbmot sámi árbevierus
Dálvvi ovdal, čakčat maŋŋá, johtet bohccot miehtá soahkebirrasa. Čáhppes- ja ruškatruppat šaddet nugo jogas, mii golgá vuosttaš muohttaga badjel. De oaidná okta ealli. Dat lea vilges, nu vilges ahte guhkkin dat ii oro šat boazun, muhto nugo rabas báikin duovdagis. Olbmot geat leat eallán bohccuiguin, leat máŋga čuotta jagi áigge dovdan seammás illu ja balu dákkár oaidnima oktavuođas. Vilges boazu sáhttá mearkkašit lihku. Boares sámi muitalusain sáhtii dat maiddái mearkkašit ahte boazu ii lean ollásit du iežat. Dat sáhtii gullat muhtun earái, guhte eallá du lahka, eatnama vuolde dahje vára siskkobealde.
Dát artihkal guorahallá dáid bohccuid – bohccuid mat leat eanet go dušše bohccot. Muitalus mátkkošta Kolahalvddá meahccebohccu Meandashis vuollegis máilmmi olbmuid vilges bohccuide, ja loahpas noaidei, gii sáhtii mátkkoštit máilmmiid gaskkas. Mátkki čađa jearrá dat oktan álkes, muhto váddásit vástádusa oažžuma gažaldaga: manne vilges?
Gáldut leat bieđgguid golmma čuođi jagi ja máŋgga sámi guovllu badjel. Misjonárat, báhpat, álbmotmuitalusguorallit ja sámi muitaleaddjit leat čállán daid čállimii. Go mun čatnán daid oktii, de namuhan dan. Dát oktiičatnamat leat mu iežan dulkumat, eai ge ovtta oktasaš sámi myhtologiija ođđasit ráhkadeapmi.
Dábálaš boazu bassi eallinveahkan
Vai ipmirdit imašlaš bohcco, fertet álggahit dábálaš bohccos. Boazu lei borramuš, biktasat, suonat niibbiid ja biktasiid gođđima várás, dávvirat ja johtolága. Muhto boazu lei maiddái oskku ealli. Religioŋnahistorjjálaš Håkan Rydving lea dutkan oskku nuppástusa julevsámiid gaskkas girjjis The End of Drum-Time. Son čájeha movt boazu gullá olmmošlaš ja eará fámuid gaskasaš geatnegasvuođaid fierpmádahkii. Eallit buktojedje offarin, daid dážaid galggai gieđahallat riekta, ja lihkku boazodoalus ja bivddus sorjjai das ahte olbmot doalahedje iežaset oasi soahpamušas.
Arkeologiija muitala seamma. Máŋgga sieidi-báikkis leat boazodážit ja čoarvvit dábáleamos gávdnosat.
Čuođiguovtti- ja čuođigolbmačuođi jahkečuođiid čálliid gaskkas, ovdamearkka dihte Samuel Rheen, Johannes Schefferus ja misjonára Thomas von Westen biras, leat muitalusat noaidi jođihemiin dagahuvvon offeriid birra. Sii ledje dávjá oskkoldatlaš vuostálastit, geat eai álo ipmirdan dan maid oidne. Muhto ovtta áššis sii leat ovttamielalaččat: ivdni lei dehálaš. Beaivái, beaivvážii, buktojuvvon bohccot galge leat njižžet, ja vejolašvuođaid mielde vilgesat. Jus vilges boazu ii lean olámuttus, de sáhtii vilges láigi čuohppat dahje čatnat bohcco beallái. Dutki Anna Westman lea čájehan movt vilges láigi dagai bohcco vilgesin fámuid čalmmiin. Jábmeáibmui, jápmánolbmuid máilbmái, ja eatnama vuolábealde orru várálaš fámuide buktojuvvojedje fas dávjá čáhppes eallit.
Dát lea boarráseamos duođaštuvvon ivdnekoda mii mis lea. Vilges gullá beaivvážii, bajimus máilbmái, liekkasvuhtii ja eallimii. Čáhppes gullá lossat vuolábeale máilbmái. Juohke dulkuma vilges bohcco birra ferte álggahit dás.
Meandash – boazu gii lei olmmoš
Guhkkin nuorttas, Kolahalvddá sámiid gaskkas, muitaluvvui Meandasha birra. Su namma lea maiddái Mient'ash dahje Mändash. Son lea sihke boazu ja olmmoš, ja son lea okta sámi myhtologiija buoremusat dokumenterejuvvon ovttaskas persovnnain. Estteálaš álbmotmuitalusdutki Enn Ernits lea guorahallan sullii golbmalogin muitalusa su birra, ja ruošša etnográfa Vladimir Charnoluskij čálii olles girjji boazoolbmo muitalusa birra.
Muitalusaid earálágan veršuvnnat leat, muhto váldosisdoallu lea dovdámuš. Nissonolmmoš náitalá meahccebohccuin, dahje bohccuin olmmošhámis, ja riegádahtá Meandasha, gii bajásšaddá guovtti lunddolašvuođa gaskkas. Muhtun muitalusain son addá olbmuide dávtti, dahje oahpaha movt bohccuid galgá bivdit: makkár bohccuid sáhttá goddit, mo bivdoealli galgá gieđahallat, ja maid ii goassege galgga dahkat. Go olbmot rihkkot njuolggadusaid, de meahccebohccot váldet eret iežaset. Ernits deattuha muitalusaid main varrajohka earuha ealliid máilmmi jápmánolbmuid máilmmis, ja Meandash rasttilda dáid rájáid máŋgii.
Okta dehálaš ášši Charnoluskij ávdnasiin lea ahte boazuvuođđo olmmoš govviduvvo muohttaga vilgesin, gollegievrriiguin. Dás, ja dušše dás gálduin maid mun lean gávdnan, vilgesvuohta ja máttaráhkku- ja máttaráhčedássi čatnasit njuolgga oktii. Meandash ii leat dušše vilges ealli. Son lea vilges áhkku dahje áddjá, máttaráhku dahje máttaráhča.
Mu dulkuma mielde Meandash ii leat nu ollu boazogoddi-deva go eallinsoahpamuš. Son čilge manne bivdu lea vejolaš, go bohccot dohkkehit dan, ja manne dat sáhttá nohkat, go olbmot vajálduhttet iežaset geatnegasvuođa. Dán dáfus son lea noaidi vuostálas. Noaidi soabaštii fámuiguin olbmuid ovddas. Meandash soabaštii bohccuid ovddas.
Jápmánolbmot leat máttut
Vai sáhttit joatkit, fertet ipmirdit makkár sajádat jápmánolbmuin lei sámi árbevierus. Sii eai jávkan. Misjonáraide ledje unnán jurdagat mat ledje nu vuostálastit go sámi jápmán- ja eallinmáilmmi áddejupmi: eallit ja jápmánat ledje seamma sohkabeali guokte beali. Jápmánat sáhtte veahkehit ja vahágahttit, sii sáhtte váillahit ealliid ja dagahit sin buohccin, ja sii sáhtte máhccat ođđa riegádan máná nammii.
Muhto buot jápmánat eai orron seamma báikkis. Boarráset gáldut ja maŋŋil dutkamat earuhit Jábmeáibmu, dábálaš jápmánolbmuid máilmmi eatnama vuolde, ja sáivvu, čuvges eará máilmmi mii lea čadnon bassi váriide ja jávrriide main leat guovtti botnit. Religioŋnahistorjjálaš Louise Bäckman dulko sáivvu báikin gos jápmán noaiddit orro, dan botta go dábálaš jápmánat mannet Jábmeáibmui. Norgga dutki Eldar Heide lea ákkastallan ahte sáivvo-olbmot, geat dávjá govviduvvojit sierra vuoiŋŋalaš šlájan, leat váttis ipmirdit eará go máttuid. Sámi muitalusain sáivvo-olbmot govviduvvojit čuvgesin ja čábbát, ja sii leat noaidi veahkkit.
Dás mun ieš čatnán daid goriid oktii. Jus vilges gullá beaivvážii ja bajimus máilbmái, ja čáhppes jápmánolbmuid lossat máilbmái, de vilgesvuohta ii leat máttuid vuostá. Dat gullá dihto máttuid jovkui: sáivvu čuvges jápmánolbmuide, veahkkiide, boarrásit noaiddiide ja Kolahalvddá muitalusaid muohttaga vilges máttáráddjái. Ivdni ii earut jápmánolbmuid ealliin. Dat earuha čuvges jápmánolbmuid lossat jápmánolbmuin.
Rievssat mii boahtá lahka
Dán duovdagis lea eará vilges ealli, mii boahtá olbmuide ollu lahkibut go meahcceboazu. Rievssat šaddá dálvvi vilgesin, ja orru dávjá lagas olbmuid ássanbáikkiide. Sámi dutki Krister Stoor lea čájehan movt lottit sámi árbevierus sáhttet leat jápmima ja dehálaš eallinmuttuide buvttadeaddji dieđiheaddjit. Son čájeha maiddái movt rievssat lea čadnon jagiáiggiid molsašuddamii: beaivvit šaddet guhkit danne go rievssat vázzá guhkit lávkkain, ii nuppe láhkai.
Davvi-Norggas sullii jagi 1900 Just Qvigstad ja sámi álbmotmuitalusdutki Isak Saba čohkke muitalusaid gaskkas lea Efraim Pedersen oanehis muitalus mas lea muituheapmi namma: «Rievssagat leat jápmánolbmuid sárdnideaddjit». Go jápmánat leat máttut, de rievssat guodá ságaid sohkabuolvvas, mii orru nuppi bealde.
Noaidi iežas lottit čájehit seamma guvlui. Lars Levi Laestadius čálii 1830- ja 1840-loguin sáivvu lottiid birra, mat bálvaleigga noaidái. Daid gaskkas ledje iešguđet sturrodagat ja ivdneárvvut; muhtumat ledje čáhppes ja vilges, earáin ledje vilges dollet. Ođđaset dutkamis sámi lottiid birra Francis Joy, Peter Armstrand ja Elli-Maaret Helander namuhit ahte rievssat lei okta dállodoalu lottiin mii čuovui sámiid bohccuid johtima mielde.
Fas mun dulkán. Gáldut eai daja ahte rievssat lea máttáráddjá danne go dat lea vilges. Sii muitalit ahte rievssat doalvu ságaid jápmánolbmuin, ahte lottit bálvaleigga noaidái sáivvus, ja ahte vilges gullá kosmosa čuvges beallái. Go dáid bidjá oktii, de sáhttá dálvvi gaskkas lávddi lahka čuožžu vilges rievssat dulkojuvvot čuvges jápmánolbmuid guossin. Dát dulkuma lea mu iežan, muhto das leat nanus vuođut.
Vuollegis máilmmi vilges bohccot
Máhcahit fas jurdaga vilges bohccui ealu siste. Davvi- ja oarjesámi árbevierus leat vuollegis máilmmi olbmot, maid namahit ulddat, gufihtar dahje háldit, guovllu ja oktavuođa mielde. Sii eallit eallima mii sullastahttá olbmuid eallima, eatnama vuolde dahje vára siskkobealde. Sis leat iežaset ásaidusat, eallit ja boazoealut. Laestadius govvida ulddaid čábbát, várálažžan ja álkit sivaheapmin, ja Qvigstad čohkkemat leat dievva muitalusaid das mo olbmot deaivvadit sin ealuiguin.
Sin bohccot leat dávjá erenoamáš čábbát ja čuvgesat, muhtumin ollásit vilgesat. Boazobargi gávdná muhtun dákkár bohcco iežas ealus ja ferte mearridit maid dahkat. Muhtun muitalusain boazu šaddá su iežas, jus son bálkesta ruovddi, niibi dahje dollastallama bohcco badjel, danne go ruovdi sáhttá geahpedit nuppi máilmmi fámu. Eará muitalusain bohcco váldin sáhttá buktit heahpada. Muhtumin vilges boazu dušše jávká, iige muohttagii báze oktage luodda.
Norgga álbmotgielas dákkár bohccot gohčoduvvojedje muhtun báikkiin trollrein. Dán sáni ferte geavahit várrogasat, danne go norgga trolla ii leat seamma go sámi ulddat. Go sámi vuoiŋŋalaš olbmot bidjojuvvojit norgga kategoriijaide, de muhtun oassi sin iešvuođas sáhttá jávkat. Goitge sátni čájeha ahte jurdda bohccuin mat gullet čiegus olbmuide lei nu nana ahte dat ipmirduvvui goappašiid gielaid bealde.
Leatgo vuollegis máilmmi olbmot ieža jápmánolbmot, das eai leat gáldut ovttamielalaččat. Dát molsašuvvá guovlluid mielde. Erenoamážit lullis sáivvo-olbmuid, vuollegis máilmmi olbmuid ja máttuid rájit leat seaguhuvvan. Mun in sihko erohusaid, muhto fuomášan ahte čuvges, čábbát vuollegis máilmmi ealut ja sáivvu čuvges jápmánat leat eanet oktasaš go dušše seamma ivdni.
Noaidi ja boazoáldu
Dás deaivvadit daid goriid noaidevuođa siste. Noaidi ii mátkkoštan okto. Boarráset gáldut govvidit sáivvus boahtán veahkkiealliid: lotti, guoli dahje čoavjja, ja boazoáldu. Áldu lei erenoamáš. Dat guoddi noaidi mátkkis ja soahtái su ovddas.
Okta árbevieru čielgaseamos motiivvain lea guovtti noaiddi duello boazoáldu hámis. Sii čuožžilit čoarvviiguin nuppi máilmmis, ja dušše dan soahtegeahččama boađus sáhttá mearridit dearvvasvuođa, lihku dahje eallima dáppe. Guhte áldu čoarvi botke, dat vuoitá.
Runebommat čájehit ealli dehálašvuođa. Ernst Manker katalogiserejuvvon goavdáin boazogovat geardduhit iežaset, ja dutkit leat dulkán daid offereallin, veahkkevuoiŋŋan dahje kosmosa kártta oassin. Noaidi Anders Poulsen riektegeahččalemiin Vadsøs jagi 1692, maid historihkkár Rune Blix Hagen lea dárkilit dutkan, muitala doaibmi iežas goavddi govvádusaid dánskkalaš-norgalaš duopmostuolus. Su duođaštus lea váikkuhuvvon vuostálastán proseassas, muhto dat lea okta deháleamos geainnuin ipmirdit mo noaidi ipmirda iežas reaidduid.
Gáldut eai muital ahte noaidi veahkkeáldu lei vilges, iige mun dan dadja. Muhto vuođđomálle lea seamma. Boazu ihtá mii lea láigohuvvon nuppi duohtavuođas – sáivvus, ulddaid máilmmis dahje máttuin. Ja guhte dan deaivvada, ferte dovdat dan máilmmi njuolggadusaid.
Maid njuolggadusat suodjalit
Muitalusat ieža leat geavatlašat. Meandash gieldá massima ja veaháheapmi. Vuollegis máilmmi olbmot ráŋggáštit daid geat rasttildit sin rájáid. Offernjuolggadusat gáibidit ahte dážat galget máhcahuvvot ollisin, vai ealli sáhttá fas bajásčuožžilit. Noaidi bargguin lea dávjá vuođđun divvut dárbbašlaš dássedeattu mii lea mannan billái.
Go buot daid geahččá oktan, ja dát lea mu iežan dulkuma, de imašlaš bohccot ja vilges lottit ráhkadit muhtunlágan morálalaš ekologiija mii lea čadnon sohkabuolvvaide. Eallit maid olbmot dárbbašit eallimii, eai leat dušše opmodat. Sis leat iežaset eaiggádat, iežaset sohkabuolvvat ja iežaset máilbmi, ja muhtun oassi dán máilmmis lea olbmuid iežaset máttuid ássanbáiki. Vilges boazu ealus dahje vilges rievssat uksagáddis muitala midjiide ahte lihkku lea láigohuvvon – ja ahte láigodeddjiin leat dávjá iežamet bearrašat.
Sámi árbevierus boazu ii leat dušše ealli man olbmot čuvvot miehtá duoddara. Boazu lea maiddái dat ealli mii doalvu sin máilmmiid rájá lusa, gos čuvges jápmánat čuvvot iežaset ealuid.
